Rabindra Neupane

कुष्माण्डमा नवमी मेला लाग्ने

2011-10-22T05:40:00.000+01:00

आउँदो कात्तिक १८ गते हेटौँडाको कुष्माण्न्ड सरोवर त्रिवेणी धाममा मेला लाग्ने भएको छ । त्रिवेणीधाममा कुष्मान्ड नवमी मेला तयारीबारे कुष्मान्ड सरोवर त्रिवेणीधाम विकास समितिले मकवानपुरका सरोकारवालाहरुसँग अन्तरकि्रया पनि गरेको छ । समितिले जिल्ला विकास समिति मकवानपुर हेटौँडा नगरपालिकाका प्रतिनिधि राजनीतिक दलका प्रतिनिधिसँग छलफल गरेको हो । छलफलमा जिल्ला विकास समिति मकवानपुरका स्थानीय विकास अधिकारी भुवनप्रकाश बिष्ट, नगरपालिकाका कार्यकारी अधिकृत लालमणि ओझा, नेकपा एमालेका अनन्त पौडेल, काङ्ग्रेसका माइकल रामचन्द्र अर्याललगायतको सहभागिता रहेको थियो । मेला साचालनका लागि धाम विकास समितिका अध्यक्ष इश्वरीप्रसाद न्यौपानेको अध्यक्षतामा ५ सय १ जना सदस्यीय मेला आयोजक मूल समिति गठन गरिएको छ । मेलामा मकवानपुर तथा छिमेकी जिल्लाहरुबाट करिब ५० हजार दर्शकले अवलोकन गर्ने आयोजकले अपेक्षा गरेको छ ।

बिजयादशमीको शुभकामना

2011-09-30T08:44:00.002+01:00

बिजयादशमीको सुखद उपलक्ष्यमा हार्दिक मंगलमय शुभकामना । नवदुर्गा भवानीले हामी सबैको कल्याण गरुन ।

सहस्राब्दी विकासलक्ष्यमा रेमिटेन्समुखी उपलब्धि

2011-06-01T12:18:00.002+01:00

रामकुमार एलन

संसारका विकासशील राष्ट्रहरूले सहस्राब्दी विकासलक्ष्य भनेर गरिबी निवारणका पक्षहरूलाई नै जोड दिएर प्रभाव पार्ने पक्षहरूमा काम गरिरहेका छन् । सन् २०१५ सम्ममा अहिलेको आँकडामा गरिबी आधा घटाउने र आफ्ना देशका नागरिकलाई समान पहुँचमा पु¥याउने लक्ष्य लिइएको छ । यसका लागि भोक र गरिबी हटाउने काम प्राथमिकतामा परेका छन् । यस्तै, सबैका लागि प्राथमिक शिक्षा, लैंगिक समानता र महिला सशक्तिकरण पनि छन् । नेपालमा पनि बालमृत्युदर घटाउने, मातृस्वास्थ्य सुधार गर्ने र एचआईभी र मलेरियाजन्य रोगबाट मुक्ति दिलाउने योजना छँदैछ । वातावरण संरक्षण र संस्थागत विकासका कुरा पनि छन् । यी सबै कामका लागि विश्वव्यापी साझेदारी सहस्राब्दी विकासलक्ष्यको अर्को पाटो हो ।

यी पक्षहरूमा नेपालमा काम भइरहेका छन् । खासगरी सन् २००६ यता मुलुकमा केही प्रगति भएको छ । नेपालमा अहिले पनि एक चौथाइ अर्थात् २५ प्रतिशत नागरिक गरिबीको रेखामुनि नै छन्, राष्ट्रिय योजना आयोगको तथ्यांकअनुसार दसौं योजनामा कायम ४२ प्रतिशत गरिबी अहिले २५ प्रतिशतमा झरेको छ । अति विपन्न गरिबहरूकोे जीविकोपार्जन र आयस्रोतको गतिलो र भरपर्दो व्यवस्था हुन सकेको छैन । सन् २००६ देखि अहिलेसम्मको अवस्थामा गरिबी निवारणमा थुप्रै कामहरू र उपलब्धि भएको तथ्यांकहरूले देखाएका छन् । खासगरी विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरूले आयआर्जनका कामलाई बढावा दिएर गरेको कार्यक्रमले पनि गरिबी निवारणमा मद्दत पुगेको छ । तैपनि गरिबी निवारणको भरपर्दो स्रोतको पहिचान हुन सकेको अवस्था छैन ।

गरिबीकै कारण शिक्षामा समान अवसरका अभाव देखिएको छ । शिक्षामा समान अवसर नहुँदा रोजगारीमा प्रभाव परेको छ, यसले नागरिकको पलायनता बढाएको छ । ग्रामीण भेगका लाखौँ बालबालिकालाई अहिले पनि विद्यालयसम्मको पहुँचमा पुग्न निकै समस्या बनेको छ । पायक पर्ने स्थानमा विद्यालयहरू नहुनु र विद्यालयसम्म बालबालिका नपुग्नु शिक्षामा चुनौती बनेको छ । यसले शिक्षा र रोजगारीसँगै गरिबी निवारणमा ठूलो असर परेको अवस्था छ । अनि बाध्य भएर ऊर्जाशील उमेरमा आम्दानीको स्रोत खोज्दै युवाहरू बिदेसिने क्रम बढेको छ । रेमिटेन्सले मुलुक चलेको अवस्था छ । सन् २०१० को आँकडाले कुल जीडीपीको २३ प्रतिशत रेमिटेन्स आइरहेको जनाएको छ । यही रेमिटेन्स गरिबी निवारणको कामचचलाउ ओखती बनेको अवस्था छ भने अन्य स्वास्थ्य, शिक्षालगायत सामाजिक खर्च बढाउनमा पनि यसले योगदान गरिरहेको छ ।

नेपालले शिक्षाको हकमा प्रगति नै हासिल गरेको तथ्यांकले देखाएको छ । सामाजिक संस्थाहरूले गरेको लगानी र राज्यले अपनाएको नीतिका कारण शिक्षा, समानता र पहुँचमा केही परिवर्तन भएका छन् । सन २००६ यता सहस्राब्दी विकासलक्ष्यमा प्रभाव पार्ने सूचकांकमा लैंगिक समानता, शिक्षामा बालबालिकाको पहुँच र प्राथमिक विद्यालयमा बालबालिकाको पहुँच बढेर गएको छ । तैपनि ग्रामीण भेगका बालबालिकालाई विद्यालय पठाउने काम निकै गाह्रो नै बनेको छ । नेपालमा २००६ मा बालमृत्युदर १ हजारमा १ सय ९ रहेकोमा अहिले ४१ मा झरेको छ । पाँच वर्षमुनिकाहरूको मृत्युदर पनि १९९० को तुलनामा घटेर १६२ बाट ५० मा झरेको छ । १ लाख आमाहरूमध्ये बच्चा जन्माउँदा ८५० मर्थे । मातृ मृत्युदर सन् २०१० मा २ सय २९ मा झार्ने योजना पनि सफल भएको छ । यति हुँदाहुँदै पनि गरिबीकै कारण अझै नेपालमा पाँच वर्षमुनिका ४० प्रतिशत बालबालिकाको तौल उमेरअनुसार छैन ।

सन् २०१५ सम्ममा नेपालमा सबैका लागि शिक्षा, शौचालयको सुविधा पु¥याउने काममा सरकारसँगै सामाजिक संस्थाहरूले पनि हातेमालो गरिरहेकै छन् ।

शिक्षा, सहभागिता र लक्ष्यका अन्य पाटोहरूमा काम भए पनि त्यसले रोजगारी र अवसरका सिर्जना गर्छ कि गर्दैन भनेर चिन्तन गर्नु जरुरी छ । शिक्षा प्राविधिक हुनु जरुरी छ । समयसापेक्ष शिक्षाको आवश्यकताबारे राज्यको नीति बन्नु जरुरी छ । यतिखेर सन् २०१५ सम्ममा सबैलाई शिक्षा भनेर राज्यले विद्यालय जाने अवसरको व्यवस्थामा समय फालेको छ, तर शिक्षा अब नेपालमै रोजगारी दिन सक्ने पनि हुनु जरुरी छ । शिक्षामा सहभागिता अवसरसँग जोडेर हेर्ने नजरको विकास हुन सकेमात्र सबैलाई शिक्षाको पहुँचमा पु¥याउँदा गरिबी निवारण र भोकबाट मुक्तिको पाटो पनि हल हुने अवस्था बन्छ । नेपालको शिक्षालाई गरिबी निवारणको पाटोमा जोड्नका लागि भूगोल र समय सुहाउँदा पाठ्यक्रमबारे पनि अब बहस हुनु जरुरी छ ।

महिलालाई समान सहभागिताका लागि नेपालमा राम्रा कामहरू भएका छन् । खासगरी संविधानसभामै ३३ प्रतिशत महिला सहभागिता लागू भएपछि पछिल्लो पटक हरेक तहमा महिलाको सहभागिता उत्साहजनक देखिएको छ । समाजमा महिला सहभागिताको समन्वयका कारण धेरै उन्नति र प्रगतिका काम भएका छन् । खासगरी महिला सहभागिताले आर्थिक पाटोलाई जोडेको छ । गाउँगाउँमा सहकारीहरू खुलेका छन् । तिनले ल्याएको परिवर्तनले एकसाथ धेरै क्षेत्रमा अपेक्षित सफलता हासिल भएका छन् । निर्णायक तहमा महिलालाई पु¥याउँदा भएका विकास र परिवर्तनले सहस्राब्दी विकास लक्ष्य हासिल गर्न नेपाल एक हदमा सफलताको साँचो नै बनेको छ । सबै क्षेत्रमा महिलाहरूलाई यसरी समान ढंगले बढाउन सकिएमा स्वतः यसलाई प्रभाव पार्ने तत्वहरू भोक, गरिबी, बालमृत्युदर, मातृ मृत्युदर, शिक्षामा पहुँच, एचआईभी संक्रमणको पाटोमा पनि सहयोग पुग्ने अवस्था छ ।

सहस्राब्दी विकासलक्ष्यका लागि सामाजिक संस्थाहरूले नेपालमा निकै राम्रा काम गरेका छन् । पछिल्लो समय सहस्राब्दी विकास लक्ष्यमा उनीहरूले महिला र बालमृत्युदर तथा महिला मृत्युदर घटाउन तथा शिक्षा र पहुँचमा महिला सहभागितालाई जोड दिएका छन् । यस्तै, गरिबी निवारणका पाटोमा पनि काम भएको छ । सहस्राब्दी विकासलक्ष्यअन्तर्गत मध्यनेपालको मध्यमाञ्चल क्षेत्रका जिल्लाहरूमा गरिबी निवारणका लागि राज्य, दातृनिकाय र सामाजिक संस्थाहरूले गरेको प्रयास सफल पनि बन्दै गएको देखिएको छ । मकवानपुर, चितवन, सिन्धुली, धादिङ, काभ्रे, रसुवा, दोलखा, सिन्धुपाल्चोक, नुवाकोटलगायतका पहाडी जिल्लाका विभिन्न जनजातिका लागि सहस्राब्दी विकास लक्षित कार्यक्रमहरू पनि सञ्चालनमा रहेका छन् । यस्तै बारा, पर्सा, धनुषा, रौतहट, सर्लाही, महोत्तरीलगायतका तराईका भेगमा पनि सहस्राब्दी विकासलक्ष्यका कामहरू भएका छन् । तराईमा पछिल्लो समय सल्किएको हिंसात्मक आन्दोलनले त्यस भेगमा काम गर्न कठिनाइ भएको सामाजिक कार्यकर्ताहरूको भनाइ पनि छ, तर राज्यको कमजोर उपस्थितिमा पनि सामाजिक संस्थाहरूले तराईका जिल्लामा महिलासँग जोडिएका पाटोमा नै विभिन्न कार्यक्रम गरेका छन् ।

सामाजिक संस्थाहरूले गरेका कामहरूको उपलब्धि न्यून संख्याको जोडिएको छ । नमुना मानेर केही गाउँमा गरिएका कार्यक्रमले जिल्लाका सबै क्षेत्रलाई समेट्न नसकेको अवस्था छ । अतः सफल देखिएका कार्यक्रमहरूलाई विस्तार गरेर लैजान पनि दातृसंस्थाहरूले सहयोग गर्नुपर्ने देखिएको छ भने राज्यले पनि सफल बनेका यस्ता कार्यक्रमहरूलाई साथ दिनु जरुरी देखिएको छ । मकवानपुरको चेपाङ हुन्, धादिङका तमाङ परिवार— उनीहरूको आर्थिक विकासको सूचकांकका लागि सामाजिक संस्थाले गरेको कार्यलाई प्रवद्र्धन गर्न सकिए पक्कै पनि लक्षित वर्गमा पुगेका कार्यक्रमहरूले सफलता पाउने थियो । खासमा रेमिटेन्सका भरमा मुलुक चलेको अवस्थाबाट मुलुकलाई परिवर्तन गर्न सहस्राब्दी विकासलक्ष्यका पाटोहरूमा काम गर्दा रोजगारीको अवसरलाई पनि जोडेर हेर्नु जरुरी छ । मुलुकमै रोजगारीको अवसर पाउने कार्यक्रमहरूले स्वतः एचआइभी नियन्त्रण गर्छ । विकासलक्ष्य हासिल गर्नका लागि सामाजिक क्षेत्रमा सरकारको लगानी बढाउनु आवश्यक छ, यो प्रयासमा सामुदायिक संस्थाहरूलाई साझेदारका रूपमा परिचालन गर्न सके धेरै उपलब्धि हासिल हुनसक्छ भन्ने कुराका दर्जनौं उदाहरण भेटिन्छन् । विशेषगरी राज्य पुग्न नसकेका ठाउँमा आयमूलकसँगै सशक्तीकरणका कार्यक्रम सञ्चालन हुँदा त्यसले लक्षित उपलब्धि हासिल भएका छन् । यदि प्रभावकारी विकास कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने हो भने स्थानीय तहमै रोजगारीका अवसर सिर्जना हुन्छन् । आयमूलक गतिविधि बढ्नाले शिक्षा, स्वास्थ्यलगायतका क्षेत्रमा हुने खर्च बढाउँछ । समग्रमा रेमिटेन्समा आश्रित हुनुपर्ने अवस्थाबाट उन्मुक्ति मिल्छ ।

rkrijal.elan@gmail.com

जेलमा जाकिनु पर्नेहरु

2011-03-15T08:25:00.001Z

नेपाल वायु सेवा निगम अर्थात् नेपालको राष्ट्रिय ध्वाजावाहक वायु सेवा निगम । त्यतिले मात्र परिचय खुल्दैन । जुन व्यवस्था आयो त्यसैको कमाई खाने अड्डा, जसको सरकार बन्यो उसैको रजाई गर्ने थलो बन्दै आएको छ नेवानि । पञ्चायतमा राजाका आसेपासेहरुले लुटे, बहुदलमा दलका नेताहरुले पालैपालो लुछे । अहिले त थला परेको छ नेवानि । पहिला पहिला जहाज किन्ने र भाडामा लिने नाममा लुटिन्थ्यो । तर लुट्नलाई केही बाँकी छैन, त्यसैले बचेखुचेका इञ्जिन बनाउन पनि कमिशनको खेल हुन थालेको छ । यही अवस्था हो भने नेवानि केही समयमै बन्द हुनेछ । लाग्छ नेवानि बन्दै भए पनि कमिशनको खेल रोकिनेछैन, जहाजका अस्थिपञ्जर कवाडीमा बेच्न पनि मारामार हुनेछ ।

नेपाल वायुसेवा निगमका कार्यकारी निर्देशक सुगतरत्न कंसाकारलाई गत आइतबार जेल चलान गरियो । विमान खरिदका लागि फ्रान्सेली कम्पनीलाई कंसाकारले निगम सञ्चालक समितिको निर्णयविना नै डेढ वर्ष अगाडि ५ करोड ७३ लाख ९५ हजार रुपैयाँ बैना रकम पठाएका थिए । ठूलो भाग खान खोजेका थिए, कंसाकार । तर जेलमा जाकिए । कमिसनको चक्करमा लाग्नेहरु जेलमा जाकिनु नराम्रो होइन । तर जेलमा जाकिनुपर्नेहरु अरु धेरै छन् । किनभने निगममा काण्ड मच्चाउनेहरु कंसाकार मात्र होइनन् ।

धमिजा काण्ड, चेज एअर काण्ड, चाइना साउथवेष्ट काण्ड र लाउडा काण्ड । काण्डैकाण्डको अखडा बन्यो नेपाल वायु सेवा निगम । फरकफरक राजनीतिक पृष्ठभूमिका फरकफरक नेताहरुले नेवानिमा धुलो उडाए । अरुले भ्रष्टाचार गर्दा संसद्मा कुर्लनेहरु त आफ्नो पालो आउनासाथ झन् तीव्र गतिमा लुट्न आतुर भए । जनताले श्राप दिए, तर लुट्नेहरुले बेपरबाह लुटे, लुटिरहे ।

विमान खरिद गर्दा होस् या भाडामा लिँदा, राज्यका शक्तिशाली व्यक्ति र परिवारले कमिशन लिएरै छाड्छन् । उदाहरण छन्– जहाज खरिद काण्ड, धमिजा काण्ड, चेज एयर काण्ड, चाइनासाउथ वेष्ट काण्ड, लाउडा काण्ड र यस्ता धेरैधेरै काण्ड । कतिसम्म भने, निगमको व्यस्त व्यावसायिक जहाज लिएर हप्तौंसम्म शयर गर्न पनि हिंडे राज्यका हर्ताकर्ताहरु ।

२००८ सालमा जामा एयर नामक भारतीय कम्पनीले काठमाडांैको सानो गौचरनबाट भारतको पटनाका लागि नेपालबाट पहिलो उडान भरेको थियो । त्यसको ठीक ६ वर्षपछि अर्थात् २०१४ साल असार १७ गते राष्ट्रिय ध्वाजावाहकको रुपमा नेपाल वायु सेवा निगमले उडान सुरु ग¥यो । निगम सुरुदेखि नै सरकारी स्वामित्वमा छ । सुरुवातताका आन्तरिक र बाह्य सेवाका लागि निगमसँग आठ प्रकारका जहाज थिए । तीमध्ये डगलस घ भनिने २८ सिटको ‘डकोटा’ विमान थियो । नेवानिका लागि पहिलो उडान भर्ने डकोटा विमान पछि विस्थापित भयो । १२ सिटको फङ्स हार्भेस्टार विमान पनि निगमले सेवामा लगायो । निगमसँग यस्ता दुई विमान थिए । छोटो समयको उडानपछि यी विमान पनि विस्थापित भए । पिलाटस पोर्टर भनिने ‘पीसी–६’ विमान पनि विस्थापित भइसकेको छ । एउटा मात्र इन्जिन भएका यी विमानमा ६ सिट हुन्थे । अर्को फोकर फ्रेन्डसिप भनिने ‘एफ–२७’ विमान पनि आन्तरिक र बाह्य दुवै उडानमा प्रयोग गरियो । यो विमान ४४ सिटको थियो । ४४ सिटको एभ्रो विमान पनि विस्थापित भइसकेको छ । ३७ वर्ष अघि ट्वीनअटर विमान नेपालमा भित्रिए ।

२०२८ सालमा निगमले बोइङ ७२७ खरिद गरेपछि नेपाल जेट उडानमा प्रवेश ग¥यो । निगमसँग १ सय २३ सिट क्षमताका यस्ता विमान दुईवटा थिए । त्यसपछि १९० सीट क्षमताको बोइङ ७५७ निगम पनि ल्यायो निगमले । बोइङ ७५७ पनि दुई वटा थिए । यसरी चार वटा जेट विमानले नेपाललाई विश्वका थुप्रै शहरसँग जोडेका थिए ।

तर, बल्लबल्ल बामे सर्दै गरेको नेपाल वायु सेवा निगम २०४६ सालपछि स्वदेशी र विदेशी हवाई माफियाको चङ्गुलमा फस्यो । २०५० सालसम्म नेपाल वायु सेवा निगमको अवस्था राम्रै थियो । तर, जतिबेला भएका २ वटा बोइङ अनेक तानाबाना बुनेर बेचियो, त्यसपछि सुरु भयो निगमको अधोगति ।

आफ्ना विमान बेचेर विदेशी विमान भाडामा लिने र कमिसन खाने फोहोरी राजनीति सुरु भयो नेपाल वायु सेवा निगममा । त्यसपछि निगम ठूलाबडाका लागि सुनको फूल पार्ने कुखुरी बन्न थाल्यो ।

को–को छन् लुटमा संलग्न प्रतिष्ठित घरानियाहरु ?

निगमको यो दुरवस्था नखोतलेकै ठीक छ, खोतल्यो भने प्रतिष्ठित राजनीतिक घरानाको नाम जोडिइहाल्छ । निगमको भ्रष्टाचारमा पटक–पटक नाम जोडिन्छ कोइराला परिवारको, त्यसमा पनि मुख्यतः सुजाता कोइरालाको ।

बहुदल पुनबर्हालीपछि सुजाताका पिता गिरिजाप्रसाद कोइराला पटक–पटक प्रधानमन्त्री भए । जतिपटक प्रधानमन्त्री भए, उतिपटक राज्यसंयन्त्रमा छोरी सुजाताको बोलवाला चल्यो । गिरिजाप्रसाद कोइराला २०४८ सालमा जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बनेपछि कोइराला परिवारका थुप्रै नातेदार र साथीहरु स्वदेश फर्कने लहरै चल्यो । जोजो फर्किए, उनीहरुले पाए राज्यका महत्वपूर्ण निकायमा राजनीतिक नियुक्ति । सुजाताले सुरुमै खुलेर नियुक्ति त लिइनन्, तर नियुक्ति लिएकोभन्दा खतरनाक खेल खेलिन् ।

बिहेबारी गरी जर्मन पुगेकी एक्ली छोरी सुजाता कोइराला पनि बाबु प्रधानमन्त्री बनेपछि फर्किइन्, यतै बस्नेगरी । नोना कोइरालाका अमेरिका बस्ने छोरा निरञ्जन र डा. शेखर मात्र होइन, निरञ्जनका वकिल साथी प्रभाकर अधिकारी र शेखरका साथी डा. रामानन्द सिंह, कोइरालाका भाञ्जा शैलेश उपाध्यायसहितको ठूलो समूह नेपाल फर्कियो ।

विदेशमा जागिर मात्र खाएर बसेका उनीहरुले नेपालमा भने धमाधम राजनीतिक नियुक्ति पाउन थाले । नोनाका छोरा निरञ्जन पर्यटन मन्त्रालयका सल्लाहकार नियुक्त भए । उता शेखरका साथी रामानन्द सिंहले नारायण सिंह पुनलगायतसँग मिलेर डाइनास्टिक एभिएसन नामको निजी हवाई कम्पनी दर्ता गरे । त्यसबेला नेपाल र जर्मनीबीच लुफथान्सा एयरलाइन्स चल्थ्यो । लुफथान्सा नेपाललाई युरोपसँग जोड्ने एक मात्र विदेशी विमानसेवा थियो । त्यतिखेर नेपाल वायु सेवा निगमको अन्तर्राष्ट्रिय उडानको जिम्मा लुफथान्सालाई दिने प्रस्ताव आयो । त्यसको योजनाकार थिइन्, तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाकी सुपुत्री सुजाता कोइराला । यही बिन्दुबाट धमिजा काण्डको शिलान्यास भएको हो ।

सुजाता नेपाल आएलगत्तै २०४९ साल चैत १८ गते शानेवानिको युरोप क्षेत्रको जनरल सेल्स एजेन्ट (जीएसए) नियुक्त गर्ने निर्णय भयो । युरोपको एजेण्ट कसलाई बनाउने ? यो निर्णय त पहिले नै भइसकेको थियो । सुजाता र उनका पति जर्मन नागरिक नोबर्टकोे सिफारिसअनुसार भारतीय मूलका बेलायती नागरिक दिनेश धमिजाको फेयर कम्पनीलाई जीएसए बनाइयो । धमिजा यसअघि नै नेवानिका लागि बेलायतका एजेन्ट थिए । सुजाताको सहयोगले युरोपभरिको जिम्मा पाए ।

सेल्स एजेन्टलाई ९ प्रतिशत कमिशन दिने विश्वव्यापी प्रचलन थियो । बाबु प्रधानमन्त्री भएको मौकामा सुजाताले धमिजालाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रचलनभन्दा बढी कमिशन दिलाइन् । कति बढी दिलाइन् होला ? तपाईं अनुमान गर्नोस्, दोब्बर ? तपाईंको अनुमान मिलेन । धमिजाले चार गुणा बढी अर्थात् ३८ प्रतिशत कमिशन पाए । यसरी एजेन्टलाई ९ प्रतिशत कमिशन दिने विश्वव्यापी चलन हुँदाहुँदै शानेवानिले दियो ३८ प्रतिशत । चार गुना बढी कमिशन धमिजा एक्लैले पक्कै खाएनन्, सुजाताले पनि खाइन् । यसबाट निगमलाई ३९ करोड ५० लाख रुपैयाँ नोक्सानी भयो । हो, ३९ करोड ५० लाख । जनताको बलिदानीपछि बहुदल पुनस्र्थापना भयो, बहुदल स्थापनापछि निर्वाचित पहिलो प्रधानमन्त्रीको प्रभाव प्रयोग गरेर शानेवानिलाई ३९ करोड ५० लाख घाटामा पारियो । यो कुनै नेताले चोकमा उभिएर लगाएको आरोप होइन, २०५८ सालमा दामोदर न्यौपानेको अध्यक्षतामा गठित उच्चस्तरीय आयोगको प्रतिवेदनमा प्रष्टै उल्लेख छ ।

तत्कालीन पर्यटनमन्त्री रामहरि जोशीका अनुसार धमिजालाई युरोपको एजेन्ट नियुक्त गर्न प्रधानमन्त्री निवास बालुवाटारमा नै बैठक भएको थियो । निगमको एजेण्ट नियुक्त गर्न त निगमकै कार्यालयमा बैठक हुनुपर्ने हो, तर बैठक भयो बालुवाटारमा । बैठकमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइराला पनि सहभागी थिए ।

निगमको एउटा एजेण्ट नियुक्त गर्न बसेको बैठकमा देशमा प्रधानमन्त्री बस्छन् । अब अनुमान गर्नोस्, खेल कति ठूलो हुँदोरहेछ ? बैठकमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री कोइराला, पयर्टनमन्त्री रामहरि जोशी, निगमका कार्यकारी अध्यक्ष भुवनेश्वरप्रसाद दैवज्ञ, महाप्रबन्धक प्रदीपराज पाण्डे र स्वयम् दिनेश धमिजा पनि सहभागी थिए । त्यही बैठकले धमिजालाई अत्यधिक अधिकारसहित सेल्स एजेन्टको जिम्मा दिएको थियो ।

धमिजाको काम तत्काल गरिदिनु भनेर प्रधानमन्त्री कोइरालाले आदेश दिए, मन्त्री जोशीले शिरोपर गरे । यो त कास्टिङ मात्रै थियो, कथाको पूर्ण अंश त लेखिनै बाँकी थियो । कथा अघि बढ्दै जाँदा बोइङ ७२७ बिक्री काण्ड र लाउडा काण्ड पनि भए । यी सबैमा सुजाता कोइरालाको नाम जोडिएको छ । एउटा कारभन्दा सस्तो मूल्यमा बेचियो शानेवानिको जहाज । धमिजासँग सम्झौता भएको करिब एक वर्षपछि निगमका दुईवटा बोइङ ७२७ बिक्री गरियो । त्यो पनि कौडीको भाउमा । ती दुई विमान बिक्री गरेदेखि नै निगमको अधोगति सुरु भएको हो । अरु कम्पनीले सम्पत्ति जोड्दै जान्छन्, तर शानेवानिका हाकिम र हाम्रा नेताहरु मिलेर सम्पत्ति बिक्री गर्न थाले ।

शानेवानिसँग जम्मा चार वटा जेट विमान थिए, दुई वटा बेचियो । दुनियाभरको आकाशमा उडिरहेको, पैसा कमाइरहेको विमान बिक्री गर्ने निर्णयमा पनि तत्कालीन प्रधानमन्त्री कोइराला र छोरी सुजाताकै नाम जोडियो ।

चलिरहेको एउटा जेट विमान बनाउन भनेर जर्मनी लगियो । तर यो कामै लाग्दैन भनेर ६० हजार डलरमा बेचियो । ६० हजार डलर अर्थात् ४३ लाख २० हजार नेपाली रुपैयाँमा । ४३ लाखमा त गतिलो कार पनि आउँदैन, तर त्यही भाउमा जेट विमान बेचियो । टाढा होइन, एकपटक हङकङ गएर फर्कंदा एउटा जेटले ६० लाख कमाउँछ, तर सिंगो जहाज बेचियो मात्र ४३ लाखमा । हो केवल ४३ लाखमा । सुन्दा पनि रिंगटा लागेर आउँछ, तर सत्य यही हो ।

अर्को जहाज एउटा अफ्रिकी कम्पनीलाई बेचियो । त्यो नयाँ जहाज मजासँग उडिरहेको थियो । त्यो कुखुरीले राज्यका लागि फूल पारिरहेको थियो । तर कोइराला सरकारले फूल होइन, सिंगै कुखुरा नै काट्यो । स्वार्थ पूरा गर्न, फगत व्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गर्न । त्यो ज्यानदार जहाज अहिले पनि उडिरहेको छ र अफ्रिकी कम्पनीका लागि पैसा कमाइरहेको छ । तर हाम्रा नेताले जहाज बेचेर आफ्नो खल्ती भरे, जनताको सम्पत्ति शानेवानिलाई ध्वस्तप्राय बनाए ।

निमगले आफूसँग भएका जहाज बिक्री गरेर चुप लागेन । नयाँ जहाज चाहियो भनेर किन्ने योजना बन्यो । भएको छोरो मारेर नयाँ छोराको आश । तर बेचेर आएको कमिशनले पुगेन, त्यसैले नयाँ जहाज किन्ने अभ्यास सुरु भयो । पहिले जहाज नै किन्ने भनियो, पछि भाडामा ल्याएर चलाउन थालियो ।

धमिजा र जहाज बिक्री काण्डपछि सुजाता कोइराला सायद अर्को काण्डको डिजाइन गर्दै थिइन् । तर तत्काल पूरा भएन किनकि २०५१ सालको चुनावमा कांग्रेसले चुनाव हा¥यो । गिरिजाप्रसाद कोइराला प्रतिपक्षमा बसे, छोरी सुजाताको हालिमुहाली स्थगित भयो । हो, उनको योजना पूर्णतः रोकिएको थिएन, स्थगित मात्र भएको थियो । जब २०५६ सालको चुनावपछि प्रधानमन्त्री बनेका कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई ६ महिनामै हटाएर कोइराला बालुवाटार पुगे । २०५६ चैत ८ गते नयाँ सरकार बन्यो, त्यही दिनदेखि सुजाता नयाँ शक्तिकेन्द्रका रुपमा उदाइन् । कसलाई मन्त्री बनाउने, कसलाई फाल्ने ? निर्णयमा सुजाताको प्रत्यक्ष हात हुन्थ्यो । त्यसैले भनिन्छ, त्यतिबेला तारणीदत्त चटौतलाई पर्यटनमन्त्री बनाउन पनि सुजाताकै रुचि थियो । चटौत अगाडि देखिए, सुजाता पछाडि उभिइन् । बीचमा थिए शानेवानिका कार्यकारी अध्यक्ष तथा महाप्रबन्धक हरिभक्त श्रेष्ठ ।

त्यतिबेला शानेवानिका आफ्नै दुई वटा र भाडाको एउटा विमानले उडान भरिरहेका थिए । तर सरकारले आकस्मिक निर्णय ग¥यो, जहाज अर्को पनि चाहियो । थप निर्णय भयो, अष्ट्रियाको लाउडा एयर कम्पनीसँग विमान भाडामा लिने । २०५७ साल असोज १६ गते पर्यटन मन्त्रालयमा बसेको तत्कालीन शानेवानी सञ्चालक समितिको बैठकले लाउडा एयरबाट विमान भाडामा लिने निर्णय ग¥यो । शानेवानिसँग तीन वटा जहाज चालु भइरहेकै बेला विनायोजना लाउडाको विमान त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा ओर्लियो । त्यसपछि भयो निकै ठूलो विवाद ।

लाउडा विमान भाडामा लिने सम्झौता हुनुअघि सुजाता र चटौतकी पत्नीसँगै सिंगापुर गएका थिए । कञ्चनपुरका विपन्न जनताको भोट जितेर सांसद र मन्त्री बनेका चटौतकी पत्नीलाई सपिङ गर्न सिंगापुर जानुपर्ने ? कसको पैसाले ? उल्फाको धन फूपुको श्राद्ध भनेको यही हो ।

चटौत पत्नीले सिंगापुर त गइन् किनभने त्यो बेलासम्म सम्झौता भइसकेको थिएन । जब सम्झौता भयो, चटौतको भागमा जम्मा पाँच लाख प¥यो । कमिशनवापत ३८ करोड ल्याइयो, तर विभागीय मन्त्रीले पाए जम्मा पाँच लाख । सबैभन्दा बढी बदनामी चटौतको भयो, अख्तियार पनि धाउनुप¥यो । तर उनको पारिवारिक स्रोतको भनाइ छ, छोरी लतालाई भारतको बैंगलोरस्थित डेण्टल कलेजमा भर्ना गर्न पनि चटौतलाई मुश्किल परेको थियो ।

चटौतको त विजोग नै भयो, ३८ करोडको अधिकांश हिस्सा सुजाताकै पोल्टामा गयो । यो पनि हावादारी तथ्य होइन, लाउडाकाण्डमा ३८ करोड ९७ लाख ६७ हजार ३१ रुपैयाँ अनियमिता भएको ठहर गर्दै अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले विशेष अदालतमा मुद्दा दायर गरेको थियो ।

एमाले पनि के कम ?

नेवानिभित्रको भ्रष्टाचारको कथा यति लामो छ, जसको बयान गर्न हजार जिब्रा भएका शेषनागलाई पनि गाह्रो पर्छ । नेवानिलाई ब्रह्मनालमा पु¥याउने पञ्चायत मात्र होइन, कांग्रेसको परिवार मात्र होइन । एमालेबाट मन्त्री भएका भीम रावल र मालेका यामलाल कँडेलको समयमा पनि नेवानिमा भ्रष्टाचार विवाद भयो । विवाद अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगमा पुग्यो । केही मुद्दा थाती राखिएको छ, केही मुद्दामा तत्कालीन मन्त्री र नेवानिका अधिकारीले सफाइ पाइसकेका छन् ।

अख्तियारले सफाइ दिए पनि जनताले भने सफाइ दिएका छैनन् ।

लाउडा काण्ड त २०५७ सालमा भएको हो, त्यसअघि नै भइसकेका थिए धमिजाकाण्ड र जहाज बिक्री काण्ड । यी विषयमा राजनीतिक दलहरुबीच थुप्रै विवाद भए । वामपन्थी दलहरुले सडक आन्दोलन नै गरे, सदनका बैठक अवरुद्ध पारे । मुख्य विपक्षी नेकपा एमाले र राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीले धमिजा काण्डलाई चुनावी एजेन्डा नै बनाए । भ्रष्टाचारीलाई कारबाही गर्न कसम पनि खाए जनतासँग । २०५१ मा एमालेले चुनाव पनि जित्यो । तर धमिजा र जहाज बिक्री काण्डका भ्रष्टाचारीलाई कारबाही भएन । बरु, थपिए चेज एअर काण्ड र चाइना साउथवेष्ट काण्ड ।

२०५१ सालमा एमालेले ९ महिने सरकार चलायो । तर सरकारबाट हट्नासाथ तत्कालीन उपमहासचिव वामदेव गौतमको जिम्मेवारी पार्टीले फिर्ता माग्यो । यो विषयबाट सुरु भएको विवाद चर्किएर महाकाली सन्धिमा भयानक रुप लियो । जसका कारण एमाले विभाजित भयो । वामदेव गौतमको नेतृत्वको माले गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वको सरकारमा गयो । माले नेता यामलाल कँडेल बने पयर्टन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री । २०५५ साल असोजमा कांग्रेस र मालेको गठनबन्धन सरकार बनेको केही समयमै नेवानिमा अर्को बबण्डर मच्चियो । जसलाई नेवानिका कालो इतिहासमा चेज एयर काण्डका रुपमा चिनिन्छ । चेज एयर नामक अमेरिकी कम्पनीसँग निगमले विमान खरिद गर्न सम्झौता ग¥यो । विमान खरिद गर्न ५ लाख अमेरिकी डलर अर्थात् करिब साँढे ३ करोड रुपैयाँ अग्रिम भुक्तानी गरिएको थियो । तर, चेज एयर फर्जी कम्पनी रहेछ । हुँँदै नभएको कम्पनीले कसरी पठाओस् विमान । काम गरिरहेका कम्पनी पनि विश्वसनीय हुन् कि होइनन् भनेर बुझ्नुपर्छ सरकारी अधिकारीहरुले । तर राष्ट्रिय सम्पत्तिको पैसा पठाउँदा जिम्मेवार बनेनन् मन्त्री र नेवानिका अधिकारीहरु । त्यो रकम पनि त्यतिकै खाडलमा गयो । यामलाल कँडेल पर्यटनमन्त्री थिए भने नेवानिका महाप्रबन्धक थिए, हङकङ राना मगर । ठगी गरेको आरोपमा चेज एयरका सञ्चालक भनिएका शुशील उइन्टरविरुद्ध नेपाल सरकारले अमेरिकी अदालतमा मुद्दा त हाल्यो । तर २ करोडबाहेक उठाउन सकेन । नेकपा एमाले र माले टुक्रिएकाले पनि एमालेले चेज एयर काण्डलाई निकै उचाल्यो । सडकदेखि सदनसम्म जताततै नाराबाजी भए । तीव्र विवाद भएपछि तत्कालीन महाप्रबन्धक हङकङ रानामगर, निर्देशकद्वय अच्युत गौतम र गजेन्द्र श्रेष्ठविरुद्ध अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले मुद्दा दर्ता ग¥यो । गौतम र श्रेष्ठलाई अख्तियारले सफाइ दिएको छ ।

मालेका मन्त्रीले भ्रष्टाचार गरे भनेर एमालेले चर्को विरोध ग¥यो । विवाद बढ्दै जाँदा माले सरकारबाट बाहिरियो, एमाले भित्रियो । एमालेबाट पयर्टनमन्त्री बने, भीम रावल । अनि कथा बन्यो, चाइना साउथवेस्ट काण्डको । २०५५ सालको मंसिरमा कांग्रेस र एमालेको संयुक्त सरकार बन्यो । कांग्रेस र मालेले निगम डुबाए भन्दै सदनदेखि सडक तताउने नेकपा एमालेबाट पर्यटनमन्त्री बनाइएका भीम रावल चाइना साउथवेष्ट काण्डमा मुछिए । नयाँ मन्त्री आउनासाथ नयाँ जहाज भाडामा लिने त परम्परा नै बनेको थियो त्यतिबेला । नेवानिले एउटा प्रस्ताव पाएको थियो प्रतिघण्टा ३८ सय डलरका भाडामा । तर नेवानिले चाइना साउथवेष्टसँग जहाज भाडामा लिने निर्णय ग¥यो जसको भाडा थियो ३३ सय डलर प्रतिघण्टा । नेवानिलाई हरेक घण्टा पाँच सय डलर अर्थात् ३५ हजार घाटामा पार्ने निर्णय भयो जानाजान । यसका मुख्य आरोपी पर्यटनमन्त्री रावल । जहाज भाडामा लिँदा अनियमितता भएको ठहर गर्दै सार्वजनिक लेखा समितिले रावलविरुद्ध कारबाही अगाडि बढाएपछि सिंगो एमाले विवादमा तानियो । विवाद बढेपछि रावलले एमालेको केन्द्रीय सदस्य र साधारण सदस्यबाट समेत राजीनामा दिए ।

चाइना साउथवेष्ट काण्डसम्बन्धी मुद्दा अख्तियारसम्म पुग्यो । अख्तियारले १० महिना लगातार अनुसन्धान ग¥यो । तर पछि अख्तियारले सफाइ दियो रावललाई ।

अख्तियारले सफाइ दियो तत्कालीन मन्त्री रावललाई । सफाइ त लाउडा काण्डका तारणीदत्त चटौतलाई पनि दियो । भ्रष्टाचारको अभियोगमा अधिकांश आरोपीले सफाइ पाएका छन् । जनता भन्छन्, लाउडा, चेज र चाइना साउथवेष्ट पनि यसैका उदाहरण हुन् ।

ज्ञानेन्द्रले पनि लुछे नेवानि

अचम्मै गरे नेताजीहरुले, अचम्मै गरे नेवानिका अधिकारीहरुले । कम्पनी सक्कली हो कि नक्कली हो भन्ने बुझ्दै नबुझी करोडौं रुपैयाँ पठाए । जनताको पैसा हो, कसलाई के मतलब ? ढुकुटीबाट उठाए पैसो, पठाए अमेरिका । पैसा विमान आउने कम्पनीमा होइन, खाडलमा गयो । अनि २८ सय डलर प्रतिघण्टामा भाडामा पाइन्थ्यो विमान, ३३ तिरे । जनताका प्रतिनिधिले त राष्ट्रिय सम्पत्तिमा धुलो उडाए भने परम्परागत शक्ति बोकेका तत्कालीन राजाले किन छाड्थे ?

अहिले पो पूर्वराजा भए उनी, केही वर्षअघिसम्म त उनको हुकुम चल्थ्यो । देश उनकै हुकुममा चलेको थियो भने एउटा नेवानिको के कुरा ? उनले पनि नेवानिको घोडा चढे, धोको फेरेर । प्रत्यक्ष शासनका क्रममा ज्ञानेन्द्र नेवानिको बोइङ लिएर अफ्रिका गए, शयर गर्न । एक्ला ज्ञानेन्द्र र उनकी जीवनसंगीनीलाई बोकेर नेवानिको जहाज अफ्रिकातिर बरालियो । एक दिन बन्द हुँदा नेवानिलाई करोडौं घाटा हुन्छ, तर ज्ञानेन्द्रलाई यसको के पर्वाह । उनी एक दिन होइन, दुई दिन होइन, २३ दिनसम्म नेवानिको बोइङ जहाजमा घुमे । यता नेवानिका नियमित उडान स्थगित भइरहे, उता ज्ञानेन्द्रको मोज चलिरह्यो ।

त्यतिबेलाको सबै खर्च पनि निगमलाई नै व्यहोर्न बाध्य पारियो । २०६२ साल कात्तिक २३ गतेदेखि मंसिर १४ गतेसम्म अर्थात् २३ दिनसम्म बोइङ नचल्दा निगमलाई करोडौं नोक्सानी भयो । हवाई इन्धन पनि नेवानिले नै ति¥यो । निगमले १ घण्टा बोइङ भाडामा दिँदा ११ हजार अमेरिकी डलर अर्थात् ७ लाख ७० हजार रुपैयाँ लिने गरेको छ । यो हिसाबले ४० अर्बभन्दा बढी घाटा लाग्यो, त्यो त डुब्योडुब्यो । जहाज उड्दा इन्धनबापतको ४ करोड ८७ लाख रुपैयाँ पनि नेवानिले नै बेहोर्नुप¥यो । नयाँ शासन व्यवस्था आएपछि निगमले इन्धनबापतको रकम उठाउन पहल गरेको छ, पूर्व राजासँग होइन, भ्रमण गराउने परराष्ट्र मन्त्रालयसँग । निगमले बक्यौता रकमका लागि परराष्ट्र मन्त्रालयमा पत्राचार गरेको ग¥यै छ । परराष्ट्र र अर्थ मन्त्रालयले एकअर्कालाई देखाउँदै पन्छिने गरेका छन् । हुन त पञ्चायतकालमा पनि राजपरिवारले निगमको दुरुपयोग गरेकै हो । २०४६ सालपछि त्यो क्रम केही रोकिए पनि प्रत्यक्ष शासनकालमा फेरि पनि राजपरिवारले निगमको दुरुपयोग ग¥यो ।

जबजब निगम संकटमा पर्छ, तब सरकारले आयोग गठन गर्छ । आयोग बनाउनेबाहेक सरकारले वायु सेवा निगममा अहिलेसम्म केही गर्न सकेको छैन । ती आयोगका प्रतिवेदन पनि कार्यान्वयन भएनन् । दामोदर गौतमको संयोजकत्वमा बनेको होस् या डा. शंकर शर्माको संयोजकत्वमा बनेको आयोग । यिनीहरुले अनुसन्धान गर्ने र प्रतिवेदन बनाउनेबाहेक केही गर्न सकेनन् । कारबाही भएको छैन ।

निगमले अहिले आन्तरिक र बाह्य उडानमा निजी क्षेत्रका विमान सेवाहरुसँग कडा प्रतिस्पर्धा गर्नुपरेको छ । आन्तरिक उडानमा एकाधिकार जमाएको निगम अहिले प्रमुख शहरबाट विस्थापित भएको छ । विमान समयमा नउडाउने र सानो निहुँ पाउनासाथ उडान नै रद्द गर्ने प्रवत्ति निगममा हाबी भयो, जसको फाइदा उठाए निजी कम्पनीले । विराटनगर, पोखरा, सिमरा, भैरहवा, नेपालगञ्जजस्ता प्रमुख शहरमा निजी विमान सेवालाई सुम्पेर निगमका उडान यतिखेर बढी खर्च हुने र जोखिमपूर्ण पहाडी र हिमाली जिल्लामा सीमित भएको छ । बाह्य क्षेत्रमा प्रतिष्ठित विदेशी कम्पनीसँग कठोर प्रतिस्पर्धा गर्नुपरेको त छँदैछ, अहिले आएर स्वदेशी विमान सेवासँग झनै कठोर प्रतिस्पर्धा गर्नुपरेको छ । निगमको विश्वासको दायरा तल्लो स्तरमा झरेकोले यात्रुहरु स्वेच्छाले निगमको विमानमा यात्रा नगर्ने स्थिति छ । त्यति मात्र कहाँ हो र ? अहिले १९ वटा एयरलाइन्सले काठमाडौंबाट अन्तर्राष्ट्रिय उडान भर्छन् । स्वदेशी मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय सेवामा पनि यसले निकै प्रतिस्पर्धा सामना गरिरहेको छ । २०४० को दशकदेखि नै थाई, इण्डियन र सिंगापुर एयरलाइन्ससँग निगमले प्रतिस्पर्धा गर्दै आएको छ । विभिन्न काममा सरकारी हस्तक्षेप त छँदैछ, निगमको आन्तरिक उडानको भाडा पनि सरकारले तोक्दै आएको छ । त्यसो त आन्तरिक उडानमा निगमले घाटा व्यहोर्दै आएको छ । जुन घाटा अन्तर्राष्ट्रिय उडानबाट पूर्ति हुँदै आएको छ ।

त्यसो त सरकारले दुर्गम क्षेत्र हवाई सेवा कोषसम्बन्धी नीति नबनाएको पनि होइन, तर त्यसको कार्यान्वयन हुन सकेको छैन । जसले गर्दा निगमलाई बर्सेनि २० करोड रुपैयाँ घाटा भइरहेको छ ।

२०४६ सालपछि सरकारले निगमलाई सरकारले कत्ति पनि रकम दिएको छैन । बरु थरिथरिका शासकले थरिथरिका बहाना बनाएर लुटिरहेका छन् । आफूले भ्रष्टाचार गरेर नपुगेर मन्त्रीहरुले आफन्तहरुलाई पनि नेवानिको छालामा रजाइ गर्न लगाएका छन् ।

व्यवस्था र मन्त्री फेरिनासाथ मोज गर्ने चलन कहिल्यै घटेन । कहिले विमान किन्न भनेर भ्रष्टाचार भयो, कहिले विमान बेच्ने भनेर भ्रष्टाचार भयो, कहिले भाडामा लिने भनेर भ्रष्टाचार भयो । अब ती सबै कथाजस्ता भए । अब नेवानि न जहाज किन्न सक्छ, न भाडामा लिन सक्छ । नेवानि सेलाइसक्यो, तर भ्रष्टाचारीहरु सेलाएका छैनन् । त्यसैले अहिले इञ्जिन मर्मतका नाममा भ्रष्टाचार हुन थालेको छ । दिन यस्तो पनि आउनेछ, नेवानिका जहाजका कवाडीमा पनि भ्रष्टाचार हुनेछ ।

पञ्चायतको हुकुमी शासन हो्स या बहुदलपछि । या त राजाको शासन कालमा नै किन नहोस् । निगमको दुरुपयोग हुने क्रम कहिल्यै रोकिएन, न त अहिलेसम्म नै यो क्रम रोकिन सकेको छ । निगम यो अवस्थामा पुग्नुमा निगमका कर्मचारी नै मुख्य कारक रहेको विचार राख्नुहुन्छ, पूर्वपर्यटनमन्त्री रामहरि जोशी । मन्त्रीहरुलाई अनेक लोभलालच देखाएर निगमका कर्मचारीले भ्रष्टाचार गर्ने गरेको उहाँको ठोकुवा छ ।

हुन पनि निगम टाट पल्टन लाग्ने तर त्यसका कर्मचारी काठमाडांैमा नयाँ महल थपेको थप्यै गर्ने ? पूर्वमन्त्री जोशीले भनेझैं के निगमका कर्मचारी पनि यस कार्यमा संलग्न छन् त ? यो एउटा खोजीको विषय बनेको छ । कहिले विमान खरिद त कहिले भाडामा लिँदा विवादमा मुछिँदै आएको निगममा अहिले भने भएका पुरानो विमान मर्मतमा घोटाला हुँदै आएको स्रोतको दाबी छ ।

नेपाल वायु सेवा निगम, नेपालको राष्ट्रिय ध्वजाबाहक । तर नेवानिको नाम सुन्दा गर्व लाग्दैन हामीलाई । बरु दया लाग्छ । हजार होइन, लाख होइन, करोडौं करोड कमिशनमा गयो, भ्रष्टाचारमा डुब्यो । नेवानि मोटो हुँदा मोज गर्ने ठूलाबडा, नेवानि दुब्लाउँदा दया गर्ने सर्वसाधारण । हो, अहिले साँच्चै दुब्लाएको छ नेपाल वायु सेवा निगम । अस्तित्व नै संकटमा छ नेवानिको । तर अब नेवानिसँग धेरै शान छैन, सम्पत्ति पनि छैन । त्यसैले नेवानिका अधिकारीहरु बचेखुचेको सम्पत्ति बेचेर कवाडीमा कमिशन खाने चक्करमा नलागुन् । बरु पब्लिक प्राइभेट पार्टनरसीपका आधारमा नेवानीलाई अघि बढाउन । टाट पल्टिएको नेवानिले जीवन पायो भने निरश देशले पनि जीवन पाउला भनेर आशा गर्न सकिनेछ ।

स्रोत : बिश्वन्युज डटकम

सलाम छ अमिता

2011-03-08T07:31:00.001Z

तस्विर साभार–माधवनेपालडटकम

६० वर्षको उमेर पारगरीसकेको अवस्थामा २० वर्षकी नवयौवनालाइ सहयोगीको रुपमा राखेका कृष्णप्रसाद भट्टराई र अमिता कपालीको सम्बन्धबारे धेरैले यस्तो टिप्पणि गरेको सुनिनथ्यो। भट्टराईलाई यौन आशक्त बृद्धको रुपमा चर्चा गरिन्थ्यो भने कपालीलाई शक्तिका लागी बृद्धको पछाडि लागेकी लहडी केटीको रुपमा। यि दुबैकालाई जोडेर बनाएका धेरै किस्साहरु किस्साहरु कुनै जमानामा शहरमा खुब चर्चामा थियो। सान्तावान्ताका जोक्स पिसहरुको शंसोधन गरी भट्टराई र कपालीबारे बनाईएका भद्दा जोक्सहरुको कमी थिएन।

भट्टराईसंग शक्ति र सत्ता भएसम्म मात्र कपाली उनीसित टासिनेछिन्, जव सन्त स्वभावका भट्टराई शक्तिहिन हुनेछन् अनी कपाली डेरा सरेर अर्कै पात्रको खोजीमा सक्रिय हुने विष्लेशणहरु पनि सुनिएकै हो। कपाली भट्टराईको अन्तिम स्वास रहेसम्म संगै रहेर शहरबजारमा उनी र भट्टराईलाई जोडेर गरिने टिप्पणि र विष्लेशण विकृत मानसिकताको उपज मात्र हो भन्ने पुष्टी गरिन।

सत्ता,शक्ति र सुखको अवस्थामा मात्र हैन , एक्लो र दुःखको अवस्थामा पनि निरन्तर साथ दिएर उनले अनुमानका इतिहासहरु भत्काईन। भट्टराईसंगको आफ्नो निकटता स्वार्थले भरिएको नभई निस्वार्थ रहेको व्यवहारले पुष्टी गरिन्।

भट्टराई र कपालीको सम्पर्क र सम्बन्ध कुन रुपमा कसरी भयो? एकिन जानकारी छैन। तर कांग्रेसीहरुवाट सुनिए अनुसार पद्मकन्या कलेजमा विद्यार्थी छंदा नेपाल विद्यार्थी संघवाट राजनीतिक यात्रा शुरुगर्नेक्रममा कपाली विभिन्न कांग्रेसी नेताहरुसंगको सम्पर्कहु“दै भट्टराईसम्म पुगेकी हुन।

टिप्पणि अनुसार प्रारम्भमा कपाली र कांग्रेस नेता खुमबहादुर खड्काविच निकट सम्बन्ध थियो। विस्तारै उनी शरद्सिंह भन्डारीसित निकट भईन। अनी उनै भन्डारीले पछि कपालीलाई भट्टराईको सहयोगीको रुपमा काम गर्न अह्एका थिए।

जव कपाली र भट्टराईको भेट भयो, दुबैको उमेर नातीनि हजुरबा समान भईसकेको थियो। रसिक स्वभावका अविवाहीत भट्टराईसंग कपालीको सम्पर्क र सम्बन्धलाइ समाजले सहज रुपमा लिन भने सकेन। दुबैको सम्बन्धलाई समाजले यौनकै ऐनाले हेरेर किस्साहरु बनाएको थियो।

अविवाहीत भट्टराईको सहयोगीहुंदैमा अविवाहितनै हुनुपर्छ भन्ने छैन। एकल जीवन त्यागेर गृहस्थीमा प्रवेश गर्ने उनको पनि चाह थियो होला। भट्टराईको जीवनवाट प्रभावीत भएर होला या, गृहस्थको मोह नभएर हो, उनमा मोह देखिएन।

भट्टराई कांग्रेसभित्र शक्तिशाली हु“दा र प्रधानमन्त्रीहु“दा उनले शक्ति र शक्ताको दुरुपयोग गरेका चर्चाहरु पनि सुनिएको थियो। जव भट्टराई कांग्रेसवाट विस्तारै टाढिदै गए त्यसको कारक कपाली नै भएको कांग्रेसीहरु ने टिप्पणि गर्थे।

कपालीले भट्टराईको बुढ्यौलीको फाइदा उठाएर आफ्नो बसमा पारेर पार्टीका नेताहरुसंग दुरी बढाएको, भेट्न नदिने र आफु अनुकुल मात्र काम गर्न दिने गरेको टिप्पणिहरु पनि सुनिन्थ्यो। भट्टराईसँग सत्ता र त्यसले सृजना गरेको शक्ति थियो त्यतिबेला उनको वरिपरी नेता कार्यकर्ताको ठुलो झुण्ड हुन्थ्यो। कतिलाई भट्टराई लखेट्थे। तर जव सक्ता र शक्तिवाट भट्टराई टाढा भए भलाकुसारी गर्ने मित्रहरु समेत टाढाहुंदै गए। किशुनजी आराम भन्दै विहानै ढोका धाउनेहरु जता शक्ति थियो उतै लागिहाले।

सत्तामा होउन या नहोउन कपालीले भट्टराईको साथ छोडिनन्। सधै छायां बनिरहिन उनी। पार्टी राजनीतिवाट टाढाहुंदै गएका भट्टराई शारिरिक रुपमा समेत जव कमजोर बने, उनको साथमा हिजो यसो गरिदिनुपर्‍यो किशुनजी, उसो गरिदिनुपर्‍यो किशुनजी भन्दै जाने चाटुकारहरु थिएनन। सक्ता, शक्ति र शारिरिक रुपमा कमजोर भएको बेला सबैले गाली गर्ने तिनै कपाली भट्टराईको अभिन्न सहयोगीको रुपमा साथमै थिईन। अनी भट्टराईको अन्तिम क्षणसम्मपनि एक असल संगीको भुमिका निर्वाह गरेर शन्देस दिईन–भट्टराई र मेरो सम्बन्धलाई भट्टीको गफ बनाउहरु झुटा हुन।

बाबु, काका, मामाको नाता जोडेर पार्टीमा प्रभावशाली बनेका नेताहरु कांग्रेसमा धेरै छन्। उनले चाहेको भए भट्टराईसंगको सम्पर्कको आधारमा आफुलाई पार्टी राजनीतिमा प्रभावशाली पदमा पुर्‍याउन सक्थिन पक्कै। तर, उनले भट्टराईलाई राजनीतिको भर्‍याङ बनाउन चाहिनन्। कांग्रेससंग उनको भावनात्मक सम्बन्ध हुनसक्छ। तर, उनी प्रत्यक्ष रुपमा पार्टी राजनीतिमा समेत रुची देखाईनन्। बरु उनी सन्यासतिर आर्कशित भईन।

न उनी जीवन विवाह बन्धनमै बाधिएक संगिनी हुन् न, नातागत रुपमा उनका आफन्त, या सरकारले पारिश्रमिक दिएर खटाएको कर्मचारी नै। रगतको सम्बन्धको आधारमा कुनै साइनो नै नभएपनि उनले अन्तिम समयसम्म सबै भुमिका निर्वाह गरिन भट्टराईका लागी। सस्ता टिप्पणिकी पात्र उनै कपाली आफ्नो अतुलनिय सेवाका कारण अहिले सबैमाझ सम्माननिय बनेकी छिन्। निस्वार्थ सेवाभावको अतुलनिय प्रर्दशनवाट सस्ता टिप्पणिकर्तामाझ सम्मानको भाव निर्माण गर्न सफल भएकी छिन्।

उनको सेवाभावलाई सलाम,

स्रोत : हाम्रो ब्लग डटकम

हार्दिक निमन्त्रणा

2011-01-14T08:56:00.004Z

सभासद् सँगको यात्रा

2010-11-23T09:00:00.002Z

कुरा हो मिति २०६७ कार्तिक १७ गतेको म काठमाडौबाट हेटौंडा घर फर्कन लागि बल्खुमा रहेको टाटासुमोको काउण्टरमा पुगे । यात्रुहरुको भिड देख्दा आज घर जान नपाइने भइयो भन्ने लाग्यो । म छटपटिदै थिए म नारायणी यातायातको काउण्टरमा पुगे । संयोगवश मैले त्यसै बेला मकवानपुर क्षेत्र नं ३ का माननिय सभासद् प्रल्हाद लामिछानेलाई देखे अनी अभिवादन गरें । उहा पनी घर हेटौंडा जान लाग्नु भएको रहेछ । उहाले पनी आज घर जान लागेको टिकट पाउन नै समस्या भयो भन्नु भयो । गाडी आउदैछ भन्ने कुरा काउण्टरमा बस्ने व्यक्तिबाट आएकोले मलाई केही आश पलायो । काउण्टरमा यात्रुहरुको राम्रै भिड थियो उनीहरु हल्ला खल्ला गर्दै थिए र भन्दै पनि थिए ।।।। कोही भन्दै थिए हामी त दशैमा ७०० तिरेर गएको कोही हामी त १००० तिरेर गएको भन्ने जस्ता कुरा आइरहेका थिए यात्रुहरुबाट ।

त्यसैबेला काउण्टरमा बस्ने व्यक्तिले बोले तपाइहरु को को जाने हो तयार हुनु गाडी आउदैछ अरु काउण्टरले ५०० लेको छ तपाइहरुलाई ४०० पर्छ त्यहा भन्दा कम हुदैन् उसले सँगसँगै ४००, ४०० भनिरह्यो र अरुको मुखबाट सुनेको थिए टाटासुमोले चाडपर्वको बेला ठग्छ भनेर तर आज प्रत्यक्ष देख्न र सुन्न पाइयो । अनी मलाई बिश्वास भयो हो रहेछ । मलाई केही पुरापुर आश थियो जनताका सभासद् पनी संगै पो छन् गाँठे यसले के भनेको होला आज हाम्रा सभासद्ले यसको झ्याँको झार्ने भए बिचरा किन बोल्नु परेको होला ।

नचिनेको हो भने उसले पनि प्रल्हाद दाइ नमस्ते भनेकॊ मैले प्रत्यक्ष देखेको थिए । तै पनि प्रल्हाद दाईले आज केही त गर्छन भन्ने लागेको थियो । मैले प्रल्हाद दाई लाइ सोधे के हो दाइ यस्तो पारा हामीले आवाज उठाउनु पर्ने होइन् प्रल्हाद दाईले भन्नु भयो कहा भाई म त दशैंमा ५०० तिरेर गएको अहिले त ४०० मा लगिरहेको छ चुप लागेर जानु पर्छ भाई नत्र जान पाइदैन् । म खंगरङ्ग भए मेरो बोली बन्द भयो । अनी चुप लागेर त्वम् शरणम् भनेर ४०० तिर्ने निर्णय गरेर ना.१.ज १७७५ गाडीको सिटमा बसे । त्यतीकैमा नारायणी यातायात व्यवसायी संघका कार्यसमितिका सदस्य ठाकुर सुवेदी पनी आउनु भयो हेटौंडा जानको लागि । सिटमा सँगै बसियो के हो दाइ यो अति नै भयो नी सभासद् चढ्नु भएको छ तपाइ हुनुहुन्छ हामी यात्रु त ठगियौ नी । उहाको जवाफ पनि सटिक थियो चाडवाड हो भाई । म नतमस्तक भए।।।।

यात्राको क्रममा मेरो मनमा धेरै कुरा खेल्यो अघिल्लो दिन काठमाडौं गएको थिए । अमेरिका जाने डिभि चिट्ठा भर्ने अन्तिम समय भएर होला साइबर क्याफेहरुमा मानिसहरुको राम्रै भिड थियो । हेटौंडामा त डिभी भरेर अमेरिका जाने सपना बोकेका युवा युवतीहरुको भिड बढिरहेको बेला काठमाडौमा नहुने त कुरा नै भएन् । सपना पनि किन नदेख्नु । सभासद्का अगाडी दिन डहाडै यात्रु ठगिन्छन् । नागरिकको सुरक्षा कही छैन् । अकालमा मान्छे मर्ने क्रम जारी छ । शिक्षित बेरोजगारको संख्या दिनानुदिन बढिरहेको छ । नियम कानुनको खिल्ली उडेको छ ।

यी त भए सतही पिडाका कुरा भित्री पिडा त कती छ कती नेपालीहरुको । यात्राको क्रममा बाटोमा निमार्ण कार्य भइरहेको थियो हामी केही क्षण अल्झीयौ । बाटोमा नारायणी यातायात व्यवसायी संघका सदस्य ठाकुर सुवेदीले माननिय सभासद् प्रल्हाद लामिछानेलाई भन्नु भयो दाई टाटा सुमो साचालन व्यवसायीहरुको एउटा महासंघ बनेको छ काठमाडौ जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा दर्ता गरेको छ । जथाभावी बाटोमा कर उठाउने कामले पिडित भएका टाटासुमोको कुरा उठाउनको लागी र अन्य कामको लागी म हिजो काठमाडौं गएको थिए । त्यसको सचिव र सुमो साचालन समन्वय समितिको इन्चार्ज म छु दाइलाइ जानकारी भयो कि भएन हामीले मकवानपुरका नागरिक समाज जिल्ला प्रहरी कार्यालयका प्रतिनिधि ट्राफिक प्रहरी यातायात व्यवस्था कार्यालयका कर्मचारीहरुको सहभागितामा बढी भाडा लिने टाटासुमोलाई कारवाही गरेर यात्रुहरुको पैसा फिर्ता गरायौ । कर तिर्न लगायौ उहाले बढो गर्व साथ भन्नु भयो । अनी हाम्रा माननिय सभासद् प्रल्हाद लामिछाने मुसुक्क हासेर भन्नु भयो ठिक गर्नु भयो । यस्तै यस्तै ।।। म चकित परे र एक छिन गमेर मन मनै भने वाह । जनताका सभासद् ।

यो संस्मरण २०६७ कार्तिक २४ गतेको हेटौंडा टुडे राष्ट्रिय दैनिकमा प्रकाशित भएको थियो।

स्मरणीय रहोस सभासद् लामिछाने मकवानपुर क्षेत्र नं ३ बाट बिजयी भएका आफुलाइ गौरवशाली पार्टी भन्न रुचाउने नेकपा माओवादीका सभासद् हुन् ।

त्रिवेणीधाममा मेला सम्पन्न ।

2010-11-16T09:09:00.008Z

मकवानपुरको पदमपोखरी गाविस र हेटौँडा नगरपालिकाको सिमानामा रहेको कुख्रेनी, कर्रा र राप्ती खोलाको संगम स्थलमा कार्तिक २९ गते कुष्माण्ड सरोवर त्रिवॆणी धाम मेला धुमधाम साथ सम्पन्न भएको छ । कुख्रेनी खोलामा १ सय ८ वटा धाराहरु निर्माण गरिएपछि पहिलो पटक कुष्माण्ड सरोवर त्रिवॆणी धाम मेला गरिएको हो ।

कुष्माण्ड सरोवर त्रिवॆणी धाममा हजारौँ तिर्थालुहरुको घुइँचो लागेको थियो । त्रिवेणी धाम मेला वरपर सिँगारिएर झकिझकाउ बनाइएको छ । धार्मिक रुपमा पवित्र मानिने १ सय ८ धारामा नुहाउनका लागि तिर्थालुहरुलाई पहिले मुस्ताङको मुक्तिनाथ पुग्न पर्ने थियो भने अब १ सय ८ वटा धारामा नुहाउने व्यवस्था हेटौँडामै भएको छ । कुष्माण्ड नवमी मेलाको अवसरमा लागेको मेलामा १ सय ८ धारामा नुहाउँदा पुण्य हुने विस्वास रहेको छ । पौराणिक मान्यता अनुसार रत्नावती (राप्ती), कर्णावती (कर्रा) र कौशवाही (कुख्रेनी) नदीको संगमस्थललाई स्कन्दपुराणमा नवदुर्गा मध्येकी कुष्माण्ड भगवतीको सिद्धिक्षेत्र तथा कृडास्थलको रुपमा वर्णन गरेकोले यो क्षेत्रको धार्मिक महत्व रहेकॊ छ ।

रकम अभावको कारणले गर्दा हाललाइ प्लाष्टिकको धाराबाट सञ्चालन गरिने र निकट भविष्यमै गौमुखी धारा निर्माण गरिने त्रिवेणो धामका अध्यक्षा इश्वरी प्रसाद न्यौपानेले बताउनु भयो । आकर्षक गौमुखी धारा निर्माणको लागी १ धारा बराबर सरदर १ लाख लागत लाग्ने भएकाले ठुलो रकमको आवश्यक परेकाले समितिको तर्फबाट समस्त महानुभावहरुमा सहयोगको लागी आग्रह गरिएको छ ।

मेलासँग सम्बन्धित केही फोटाहरु ।

पुजाआजामा लिप्त भएका भक्तजनहरु

हामी पनि मेलामा ।। दंग पर्दै मेलामा खटिएका महिला सुरक्षाकर्मीहरु

नव निर्मित १०८ धारा

त्रिवेणीधाम सँग सम्बन्धित पुस्तक बिमोचन गर्दै मकवानपुरका

प्रमुख जिल्ला अधिकारी दिनेश भट्टराइ

हर हर गंगे ।।। १०८ धारामा स्नान गर्दै भक्तजनहरु

लाग्ने भयो कुष्माण्डमा नवमी मेला

2010-11-04T04:27:00.000Z

हेटौँडाको कुष्माण्ड सरोवर त्रिवेणी धाममा यसवर्ष कुष्माण्ड नवमी मेला लाग्ने भएको छ । कुभिण्डोमाथि सुन तथा रत्न भेटी राखेर स्नानसहित तर्पण गर्दा पुन्य मिल्ने धार्मिक विस्वासका साथ यसपक हेटौँडामा कुष्माण्ड नवमी मेलाको तयारी भएको हो । नेपालको मुक्तिनाथपछि हेटौँडामा ११ फिट अग्लो भगवतीको प्रतिमामा जडित १ सय ८ वटा धारा निर्माण गरेर कुष्माण्ड नवमीदेखि स्नानका लागि सन्चालनमा आउने पनि समितिका अध्यक्ष इश्वरी प्रसाद न्यौपानेले बताउनु भयो ।

पत्रकार सम्मेलनमा समितिको निर्णय सुनाउदै अध्यक्ष इश्वरी प्रसाद न्यौपाने

१ सय ८ वटा धारामा नुहाउन खासगरी भारतीय धार्मिक पर्यटकहरु नेपालको मुक्तिनाथ गइरहेका बेला अब हेटौँडामा यो व्यवस्था गरी धार्मिक पर्यटनको विकास गर्न सकिने सम्भावना पनि बढेको छ ।

कात्तिक २९ गते लाग्ने कुष्माण्ड नवमी मेलाका लागि हेटौँडामा विभिन्न समितिहरु बनेका छन् । समितिले कात्तिक २७ गते विष्णुपादुकाको प्राणप्रतिष्ठा निर्माण गर्ने कात्तिक २८ गते पूजा अर्चना गरेर कात्तिक २९ गते १ सय ८ वटा धाराबाट स्नान सभारम्भ गरिने समितिका सचिव वासुदेव खतिवडाले बताउनु भयो । यसका लागि विभिन्न समितिहरु बनेका छन् ।

स्रोत : ग्रेटर हेटौंडा डटकम

शुभ बिजयादशमीको हार्दिक मंगलमय शुभकामना

2010-10-07T12:51:00.006+01:00

शुभ बिजयादशमीको शुखद उपलक्ष्यमा संसार भर छरिएर रहनु भएका समस्त नेपालीहरुमा हार्दिक मंगलमय शुभकामना व्यक्त गर्दछु । नवदुर्गा भवानीले सबैको कल्याण गरुन् ।

रबिन्द्र न्यौपाने

हेटौंडा, मकवानपुर

कमल थापाको घरमा पुष्पकमल

2010-07-23T07:22:00.002+01:00

अलि पुरानो हिन्दी फिल्ममा नाना पाटेकर एउटा डाइलग भन्छन् – “साला एक मच्छड आदमीको हिजडा बना देता हे” । प्रधानमन्त्रीको कुर्सीले सायद पुष्पकमललाई उक्त डाइलगमा भनिए जस्तो बनाइदिएको हुनुपर्दछ । पत्रकारको अगाडि वा संसद भवनमा प्रधानमन्त्रीको दावेदारको रुपमा अनुहार हँसिलो बनाएर देखाएपनि, हिजो सुत्नेवेलामा प्रचण्डले सोचे होलान् – ए गाठे कमल थापाको घरमा गएर भोटको लागि हात जोड्ने दिन पनि आयो हँ । कुनै वेला थियो प्रचण्डको टाउको मुल्य करोडौं तोकिएको थियो । प्रचण्ड भन्ने मान्छे छ र छैन मा बाजी ठोक्नेहरु थुप्रै थिए । एउटा मात्र फोटो बाहिर आँउदा जिव्रो टोक्नेहरुको कमि थिएन । कुनै तिलस्मी कथाको नायक जस्ता बनेका थिए ती । ६ दशक लामो समय नेपाली राजनितिमा विताएका गिरिजाप्रसाद कोइरालाले स्वयंले प्रचण्ड-बाबुरामलाई पहिलो पल्ट भेट्दा ती मान्छेहरु साच्चै देशको लागि गम्भीर भएको आफुले पाएका वताएका थिए । तर आजै उनै प्रचण्ड पुष्पकमल भएर प्रधानमन्त्रीको कुर्सीको लागि कमलथापासँग हात जोड्दैछन् । जसले भने पनि ठीक भनेका हुन् समय परिवर्तनशिल छ । साच्चै परिवर्तनशिल छ समय ।

निश्चित रुपमा नेपालमा संविधानसभाको चुनाव गराउन गणतन्त्र ल्याउन संघियताको मुद्दा स्थापित गर्नको लागि सबैभन्दा बढि श्रेय कसैलाई जान्छ भने त्यो माओवादीलाई नै जान्छ । र त्यसको शिर्ष नेतृत्वको हैसियतले प्रचण्डलाई जान्छ । गणतन्त्रको ल्याउनको लागि भनिएको जनयुद्व वा जनआन्दोलनमा कमल थापाको लाठी र बुट खानेहरुको ढाडको डाम अझै सेलाएको छैन होला । घाइतेहरुको गोलीको घाउ अझै पुरिएको छैन होला । तर विहिवार कमल थापाको घरमा पुष्पकमललाई भोटमाग्न जाँदै गरेको विद्रृप दृष्य देखेर उनीहरुलाई आफ्नो घाउमा नुनचुक छर्किएको महसुस भएको हुनुपर्दछ । विहिवार अचम्मै भयो इतिहासको कुइनेटामा मिल्काइएका भनिएका कमल थापाहरुसँग इतिहासको नायक भन्न रुचाउने पुष्पकमल मलाई प्रधानमन्त्रीको कुर्सीसम्म पुराइदेउ प्लिज भन्न पुगे । इतिहासले मिल्काएपनि जस्केलाबाट संविधानसभामा पुगेका कमल थापा हिजो जस्ता थिए आज त्यस्तै छन् । राजतन्त्र समाप्त भएर गएपनि आजप्रर्यन्त उनी सकृय राजतन्त्रको वकालत गरिरहन्छन् । तर प्रचण्ड किन यति चाँडो पुष्पकमल भए ? पुष्पकमलको जीवनमा यति चाँडै किन आयो त एकसय असि डिग्रीको फन्को ?

आखिर अहिलेको अवस्थामा पुष्पकमल कथंकथाचित प्रधानमन्त्री भएपनि के नै गर्लान र ? उनको प्रधानमन्त्री हुनु भनेको भारतलाई देख्यौं तिमीहरुले लाख कोशिस गरेर रोक्दा पनि म प्रधानमन्त्री भइ छाँडे भनेर देखाउने वाहेक । मधेशी तथा सानादलको समर्थन पाएर प्रधानमन्त्री बने भने पनि जसरी माधव नेपालका मन्त्रीहरुले चर्तिकला देखाएर नेपाल दोषको भागेदार बने त्यसरी नै प्रचण्डले गर्ने सक्ने भन्दा पनि दोष पाउने नै बढि संभावनाहरु छन् । यस्तो अवस्थामा जेसुकै प्रधानमन्त्री बने भने पनि उसले समान्य सुधारका कार्यक्रमहरु ल्याउन पनि हम्मे पर्न सक्दछ । त्यसकारण वहुमतिय प्रणालीद्वारा प्रधानमन्त्री बन्ने कसैको पनि हालत माओवादी नेतृत्व र एमाले नेतृत्वको अघिल्लो सरकारहरु भन्दा फरक हुने छैन ।

तर समयले इतिहासमा कमल थापाको घरमा पुष्पकमल मलाई प्रधानमन्त्री बनाइदेउ भन्दै गए एकदिन भनेर जरुर लेख्नेछ । भोलीको दिनमा सायद पुष्पकमललाई कुनै इमान्दार कार्यकर्ताले सोध्नेछ – ज्ञानेन्द्रको अगाडी प्रधानमन्त्रीको लागि दर्खास्त लिएर नारायणहीटीमा लाइन वस्न जाने माधव नेपाल र ज्ञानेन्द्रभक्त कमल थापाको घरमा मलाई प्रधानमन्त्री बन्न भोट देउ भन्न जाने पुष्पकमलमा सारमा के फरक छ कमरेड ? सार र रुपका ज्ञाता पुष्पकमललाई उक्त उत्तर अहिले नै थाहा होला । तर उही फिल्मको डाइलगमा नाना पाटेकर थप भन्छन् – “गिरना हे तो उस झरने कि तरह गिरो जो पहाड के उचाई से गिरके भी अपनी खुबसुरती को नहीँ खोती” ।

स्रोत : माइ संसार डटकम

नेपालको कहिल्यै नपाक्ने धान - संविधान !

2010-07-16T04:37:00.005+01:00

रामजी न्यौपाने

एक दिन सानो छोरोले विद्यालयबाट घर आउँदा आउँदै पिठ्यूको झोलाको भारी विसाउन पनि नभ्याउदै आफ्नै लाडिलो बोलीमा मेरो हात समातेर मुसमुसु हास्दै प्रश्न तेर्स्यायो - बाबा...बाबा धानको सिजन आयो हगी ? ल भन्नुस् त नेपालको सवैभन्दा ढिलो पाक्ने धानको नाम के हो ?

उसको पछिल्लो प्रश्न मात्र हुदो हो त स्वभाविक रुपमा म भनिदिन्थें - संविधान । तर उसको जिज्ञासामा धानको सिजनको प्रसंग पनि भएकोले मैले वास्तविकरुपमै धानका नामहरु संझिन थालें- मसिनो सावित्री मनसुली राधा ४. . . . . . . । म अलिकति सोचमग्न भएको देखेपछि उसले खितित्त हास्दै उफ्रेर भन्यो - सं. .वि. .धा. .न ! त्यति धेरै समाचार सुन्ने मान्छेलाई पनि थाहा भएन बाबा जेठ १४ गते भित्र नेपालको नया संविधान आउछ भनेको होइन खोई त ? उसले फेरी खितित्त हाँस्दै झोला फ्यात्त भूईंमा फाल्यो ।

शायद उसले यो रमाइलो बनाइएको समसामयीक टुक्का दिउसो स्कूलमा उसका सर मिस र साथिहरुबाट सुनेको हुँदो हो । वास्तवमा विद्यालय औपचारिक शिक्षा लिने थलो मात्रै होइन त्यहाँ ठूलो समूहमा घुलमिल हुने अवसर रहने भएकाले उनीहरुको सामाजिकिकरण र सिकाई विशाल हुने गर्दछ । उसले संविधान भनेको कुरा बुझ्ने वेला त यो होइन । तर पनि उसले बुझेको छैन भन्न पनि सकिन्न । नत्र उसलाई यो ढिलो पाक्ने धान अर्थात् संविधान भन्ने कुराले यति साह्रो घत पार्दैनथ्यो होला ।

नेपालको ऐतिहासक संविधानसभाबाट दई बर्षमा पाक्ने भनिएको नयाँ नेपालको नया "धान" अर्थात् गणतान्त्रिक, लोकतान्त्रिक संविधान अव ढिलै भए पनि पाकिदिए हुने थियो भन्ने आम जनताको आकांक्षा छ । तोकिएको दुईबर्ष भित्रसम्म पनि पोटाउनै नसकेकf यो नयाँ धानका लागि अरु एकबर्ष अर्थात् २०६८ जेठ १४ गते सम्मको म्याद थपिएको छ । तर नेपालको राजनीतिमा विद्यमान हठवादिता र अविश्वासको वातावरणीय प्रभावले गर्दा अव यस अवधिभित्र पनि यो धान पाक्छ नै भन्न सकिने कुनै भरपर्दो आधार देखिंदैन । बल्ल बल्ल संविधानसभा बचाउन अन्तिम घडीमा आएर तीन बुदे सहमति जारी गरेका तीन ठूला दलका नेताहरुले अर्को दिन विहान विउझे पछि सहमतिका बूदाहरुको आ-आफ्नै पारामा व्याख्या गर्न थालेर पुरानै सुगा रटान दोहोर्याए । विहानीले दिनको संकेत गर्छ भनेजस्तै उनीहरुको यसखाले प्रबत्तिले नेपालको यो नयाँ धान अर्थात संविधान तीन-तीन बर्षमा मात्रै होइन अव प्रकारान्तरले कहिल्यै पाक्न नसक्ने जस्तो पो देखिंदैछ ।

भन्न चाहिं सत्तापक्षी र विपक्षी पार्टी दुवै थरीले उनीहरुले जे अडान लिईरहेका छन् त्यो शान्ति र संविधान सुनिश्चतताकै लागि भएको ढ्वाङ् फुक्दै आएका छन् । माओवादीले प्रधानमन्त्रीकै राजिनामाको गीत गाईरहेको थियो उसको विचारमा माधव नेपालको सरकार रहेसम्म शान्ति र संविधानका लागि कुनै सिन्को भाँच्न सकिन्न । माओवादीहरु सवै समस्याको ओखती प्रधानमन्त्रीको राजिनामालाई नै देखिरहेका थिए । उनीहरुले साँच्चिकै शान्तिको बाटो रोजेका हुन् भने क्यान्टोन्मेन्ट र वाईसीएल प्रति बढी आशक्ति किन अनि बल्लबल्ल् आफ्नो नेतृत्वमा बनेको हुँदाखाँदाको सरकारको नेतृत्व थपक्क छाडेर उनैले भन्ने गरेको हरुवा पार्टीलाई नेतृत्व गर्ने वातावरण बनाईदिएर बाहिरिएको पार्टिले सरकारको नेतृत्वकै लागि मरिहत्ते गर्न मिल्थ्यो कि मिल्थेन ?

उता सरकारवादी पार्टीहरु आफ्नो तर्फबाट मुलुकमा समयमा संविधान ल्याउने वातावरण बनाउन असफल बनिसकेका प्रधानमन्त्रीको राजिनामा दिलाएर छिटो सहमतीय सरकार बनाउने ढोका खोलिदिने भन्दा वास्तवमै माओवादी नेताहरुले भने जस्तो हलो अड्काईरहने र गोरु चूटिरहने प्रबृत्तिमा मस्त देखिन्थे । सरकारमा रहेका दलहरुले एक कदम अगाडि बढेर छिटो समस्या समाधानको बाटो रोज्नु बुद्धिमत्तापूर्ण हुने थियॊ ।

ढिलै भए पनि सहमतीय सरकारका लागि आफू वाधक नबन्ने भनी बारम्बार अभिव्यक्ति दिइरहने प्रधानमन्त्री माधव नेपालको भने बुद्धि फिरेको छ । उनले पार्टिहरुभन्दा थप एक कदम अघि बढेर राजिनामा दिने साहस गरे । जे जस्तो कारण र अप्ठ्यारोमा परेर उनको राजिनामा आएको भए पनि उनको यस कदमलाई सकारात्मक रुपमा लिइनुपर्छ । माओवादी नेताहरुले माधव नेपालले राजिनामा दिएपछि सम्पूर्ण समस्याहरु एक निमेषमा हल हुन्छ भनेझैं गरी दावी गरिरहेका थिए । अव भकुण्डो उनीहरुको कोर्टमा पुगेको छ । एमाओवादी सवैभन्दा ठूलो पार्टिका हैसियतले सरकारको नेतृत्व गर्न उसले पाउनुपर्ने कुरामा दुइमत छैन । तर ठूलो पार्टी प्रति विश्वासको वातावरण बनाउने काम पनि उनीहरुकै हो । माओवादीहरुले अरु दलहरुले भनेझैं शान्ति र संविधानका लागि भरपर्दो कार्यतालिका अगाडि सारेर सहमतीय सरकारका लागि सवैलाई साथ लिएर अघि बढ्न सक्नुपर्दछ । यसैमा जनताले उनीहरुको ताकत र बुद्धि मापन गर्ने छन् । ए.माओवादीले यस अवसरलाई बुद्धिमत्तापूर्वक सदुपयोग गर्न सक्नुपर्दछ ।

तर माधव नेपालले राजिनामा दिए पछि माओवादी नेताहरुकै र अरु ठूला भनिएका हालसम्मका सत्ताधारी दलहरुका नेताहरुको पनि प्रधानमन्त्री बनाउने र बन्ने खेलको गतिविधि हेर्दा थपिएको एक बर्षमा पनि संविधान बनिहाल्ला भन्न सकिने अवस्था छैन । जनताको नाममा राजनीति गर्ने भनी आएका यी राजनीतिक दल र नेताहरुमा जनताका भावना बुझेर व्यक्तिगत तथा दलगत स्वार्थभन्दा माथि उठी चिन्तन-मनन र काम गर्ने सद्बुद्धि कहिले पलाउला खै ?

राजनीतिक दलहरुले आआफ्ना डम्फू बजाइरहेका छन् । उनीहरुको ढिपि कायम छ । उनीहरु बीचको रस्साकस्सी अहिले पनि यथावत् छ । भन्नलाई सवैको सुगारटाई एउटै छ - सहमतीय सरकारबिना संविधान सुनिश्चित हुदैन । तर भित्रि खेल भने सहमतीय भन्दा वहुमतीय सरकारका लागि नै चलिरहेको देखिएको छ । यसर्थ यी सवै दल र नेताहरु नेपालमा जनताको नयाँ संविधान बनाउनतिर होइन कसरी हुन्छ आफ्नै स्थान सुदृढ पार्नतिर मात्रै केन्द्रित त छैनन् जनता सशंकित बनेका छन् ।

यस्तो स्थितिमा नागरिकले थपिएको एक बर्ष भित्र नेपालको नयाँ धान अर्थात् संविधान पाकी हाल्ला भनेर कसरी विश्वास गर्ने त्यसैले मलाई सानो छोराको टुक्कालाई सुधार गरी उसलाई भन्न मन लागेको छ - बाबु सबैभन्दा ढिलो पाक्ने मात्रै होइन अव त नेपालको कहिल्यै नपाक्ने धान पो हुन लाग्यो त संविधान ।

लेखक मकवानपुर बहुमुखी क्याम्पस, हेटौंडामा आमसञ्चार र पत्रकारिता बिषय अध्यापन गर्नुहुन्छ।

नव बर्ष २०६७ को शुभकामना

2010-04-13T09:41:00.005+01:00

नया बर्ष २०६७ को सुखद उपलक्ष्यमा संसारभरी छारिएर रहनुभएका सम्पूर्ण नेपाली दाजुभाई तथा दीदिबहिनिहरुमा हार्दिक मंगलमय शुभकामना ब्यक्त गर्दछु साथै यँहाहरुको सु-स्वास्थ्य, दीर्घायु र उतरोत्तर प्रगतिको साथै शान्ति र अमनचैनको कामना गर्दछु !!!

मेरो गाँउमा बृक्षारोपण

2009-08-31T10:25:00.017+01:00

२०६६ मदौ १३ गते शनिबार
त्रिवेणी टोलबिकास संस्था हेटौंडा-९ चौधघरेको आयोजनामा गत शनिबार बृक्षारोपण कार्यक्रम गरिएको छ । हेटौंडा नगरपालिका कार्यालयका प्रशासकिय अधिकृत भिमप्रसाद तिमिल्सिनाको प्रमुख आतिथ्यतामा भएको बृक्षारोपण कार्यक्रममा हेटौंडा सिमेन्ट उधोग लिमिटेडका नायव महाप्रबन्धक राजाराम अधिकारी, समाजसेवी एंव राजनीतिज्ञ इश्वरीप्रसाद न्यौपाने, मकवानपुर एग्रिगेट प्रा.लिका शिवहरी प्याकुरेलको, उपस्थिति रहेको थियो । हेटौंडा नगरपालिका कार्यालयको सहयोगमा करिब २ सय अशोकका बिरुवा सडकको दाँया बाँया रोपिएको थियो ।

यसै गरि टोलबिकास संस्थाकै आयोजनामा एक सम्मान तथा चियापान कार्यक्रम पनि आयोजना गरिएको थियो । गत फागुन महिनामा त्रिवेणी टोलबिकास संस्थाको पहल हेटौंडा नगपालिका, बिभिन्न संघ संस्थाहरुको सहयोग र स्थानिय जनश्रमदानबाट करिब २ सय ४० मिटर बाटो स्ल्याव ढलान गरिएको थियो । स्ल्याव ढलान निर्माण कार्यमा उल्लेख्य सहयोग पुर्याउनु हुने हेटौंडा सिमेण्ट उधोग लिमिटेड, जयगणेश क्रसर उधोग प्रा.लि, मकवानपुर एग्रिगेट इण्डष्ट्रिज प्रा.लि र निर्माण व्यवसायी राम बहादुर कार्कीलाई सम्मान स्वरुप कदरपत्र पनि प्रदान गरिएको थियो ।

सावधान है डेटिङ जानेहरु

2008-11-28T08:30:00.011Z

जवानीको काउकुतीले सम्हाल्हीन नसक्ने भएपछी क्षणभरमै बहकिन बेर नलाग्ने भरखर कलकलाउँदो उमेरका किशोरकिशोरीहरु कलेज जाने बहाना पार्दै केटाकेटी मिलेर डेटिङ जाने बिकृति अहिले काठमाडौं बाहीर पनि बढ्दो छ । हाम्रै हेटौंडाको शहिद स्मारक, पुष्पलाल पार्क, बनस्खण्डी मन्दिर जस्ता पर्यटकीय स्थानहरु अचेल प्रेमलिलामा रम्नेहरुको लागी अखडा बनेको छ ।
यस्तो बिकृतिलाई बेलैमा रोकथाम गर्न हेटौडा नगरपालिका वाड नं २ स्थित बनस्खण्डी मन्दिर ब्यवस्थापन समितिले एउटा सह्रायिन कार्यको थालनी गरेको छ । सो समितिले डिजिटल क्यामेरा किनेर कलेज आउने बहानामा मन्दिर परिसर वा वरपर आपत्तिजनक अवस्थामा डेटिङमा भेटिएका जोडीको तुरुन्त फोटो खिचेर आ-आफ़्ना अभिभावकलाई बुझाईदिने अभियान शुरु गरेको छ ।बिशेष गिर मकवानपुर बहुमुखी क्याम्पस र हेटौंडा स्कुल अफ म्यानेझमेन्टमा पढ्ने बिधार्थीहरु कलेज नगइ डेटिङमा जाने गरेका छन् । मकवानपुर कलेजबाट करिब २५० मिटरको दुरीमा रहेको उक्त स्थानमा कलेजबाट गएका बिधार्थीहरु यसरी रुमल्लिदा सम्म पनि मकवानपुर कलेज प्रशासन केही थाहा नपाएको जस्तो गरि अनबिज्ञता प्रकट गरिरहेको छ ।

वनस्खण्डी मन्दिर व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष केन्द्रगोविन्द जोशीले पढ्ने समयमा विद्यार्थीहरू गलत बाटोतिर हिँडेकाले यस्तो गर्नुपरेको बताउनुभयो । धार्मिक स्थल र मन्दिर स्कुल तथा कलेजका युवायुवतीहरूको डेटिङ जाने थलो बनेपछि विकृति फैलन सक्ने सम्भावना बढेकाले यो अभियान थालिएको अध्यक्ष जोशीको भनाइ छ ।अभियान थालेपछि मन्दिरपरिसरमा डेटिङमा आउने विद्यार्थीहरूको संख्यामा कमी आएको उहाँको बुझाइ छ। देशलाई पर्यटकीय र धार्मिक स्थल बनाऔं भन्ने धारणा बनिरहेको समयमा यस्तो कार्य बढ्नु राम्रो नभएको उहाँ बताउनुहुन्छ । यस्तो कार्यले मन्दिरको बदनाम हुने र विद्यार्थीको भविष्य पनि अन्धकारमा धकेलिने हुँदा सजगता अपनाउन अभियान थालिएको तर्कसमेत उहाँको छ ।

हेटौंडालाइ चिनाँउदा

2008-05-17T12:16:00.014+01:00

देशकै मध्य भागमा अवस्थीत हेटौंडा नेपालकै सुन्दर शहरभित्र पर्दछ । अझ यहाका पर्यटकिय स्थलहरुले गर्दा हेटौंडालाइ अझ् सुन्दर बनाएको छ । सहिद स्मारक हेटौँडाको चिनारी हो। एउटै ढुङ्गामा कुदेर बनाइएको १२ जना सहिदहरुको आकर्षक स्मारक, अचम्मको "थाहा" स्तम्भ, नमुना "मिनि जू", "मदन बाटिका, आदिले सहिद स्मारकलाइ अझ रमणिय बनाएको छ। गढीमा रहेको मनकामना मन्दिर हेटौंडाको अर्को चिनारी हो । अग्लो डाँडा मथिवाट हेर्दा त हेटौंडा साच्चै नै स्वर्गको टुक्रानै होकी जस्तो भान हुन्छ । अर्को पर्यटकिय गन्तव्य पुष्पलाल स्म्रितिपार्क जुन हेटौंडाको मध्य भागमा रहेकाले गर्दा यह्यँ धेरैनै मानिसहरुको भिडभाड रहन्छ । बिशेषगरि माया पिरतीमा बाधिएकाहरुको लागि माया साटासाट गर्ने आकर्षक थलोको रुपमा पनि यो पार्क परिचित छ ।

हेटौंडाको ऐतिहासीक परिचय

2008-05-07T07:04:00.026+01:00

हेटौंडा बजार

lनेपाल अधिराज्यको एकीकरण पूर्व मुकुन्दपुर राज्यको रुपमा प्रसिद्ध हालको मकवानपुर जिल्ला तथा यस आपसका क्षेत्रमा सेनवंशका मुकुन्दसेन राजाले लामो समयसम्म राज्य गरेका थिए । मुकुन्दपुर नामबाट अप‍भसं हुँदै पछि मकवानपुर रहन गएको यस जिल्ला राष्ट्र निर्माताको ससुराली राज्यको रुपमा पनि ऐतिहासिक नाता रहेको थियो । यँहा रहेका चिसापानीगढी र मकवानपुरगढी लगायतका धरोहरहरुले तत्कालीन बस्तुस्थीतिको अकाट्य प्रमाणको रुपमा ऑफ्नो अदितिय पहिचान दिन सफल रहेका छन् ।
यस नगरको ऐतिहासिक तथ्यलाइ हेर्दा हालको पिपलबोट भन्ने स्थानमा रहेको दुइ चार घरको बस्ती पछी सानोपोखरा लगायत अन्य क्षेत्रमा बढ्दै जाँदा बि‌‌.स २०१८ सालमा हेटौंडा गाँउ पञ्चायतको रुपमा बिकास भएको थियो । बढ्दो बिकासको गती सँगै बि.स २०२६ सालमा नगर पञ्चायतको रुपमा काँचुली फेर्न सफल यस नगर बि.स २०४६ मा बहुदलीय व्यवस्था पुनर्स्थापना पछि हेटौंडा नगरपालिकामा परिणत भयो । घना जंगलले ढाकेको यस क्षेत्रमा बि.स २०११ सालमा यस जिल्लाको धोर्सिङमा गएको भिषण बाढी पहिरोबाट बिस्थापित मानिसहरुको आगमनले यस नगरको बस्ती बिकासमा ठूलो पभाव पर्न गएको ऐतिहासिक तथ्य रहेको देखिन्छ । किवंदन्ती अनुसार यस नगरको नामाकरणको प्रसंग महाभारतकालका एक पात्र राक्षस हेडम्बा तथा वनवास पसेका पाँच पाण्डवसँग जोडिएको जनश्रुती पाइन्छ । हेडम्बा भन्ने राक्षसको नामबाट नै यस ठाँउको नाम हाल हेटौंडा रहन गएको पाइन्छ । राणाकाल भन्दा अघी देखी नै नेपालको राजधानी काठमाडौंलाइ जोड्ने मार्गको रुपमा रहेको हेटौंडा नगरको बिकासमा बि‌.स २०१४/१५ सालमा निर्माण त्रिभुवन राजपथले थप योगदान पुर्याएको देखिन्छ । साविकको सदरमुकाम भिमफेदीबाट बि.स २०३९ सालमा जिल्लाको सदरमुकाम यँहा सारीए पछी यसको बिकासले थप गती पाउन सफल भयो । यस क्षेत्रको जनघनत्व बढ्न र बिकास हुनमा हेटौंडा औधोगिक क्षेत्रको स्थापना हुनु, बि स २०४२ सालमा हेटौंडा सिमेण्ट कारखानाको स्थापना हुनु, बि स २०३५ सालमा नगर बिकास समिति गठन हुनु, आवास कार्यक्रमहरु शुरु हुनु, पूर्व पश्चीम जोड्ने महेन्द्र राजमार्गले समेट्नुले ठूलो टेवा पुर्याएको छ ।

सहिद स्मारक

अवस्थिति
हेटौंडा नगरपालिका देशको प्रमुख दुइ राजमार्ग र त्रिभुवन राजपथको संगम बिन्दुमा अवस्थीति छ । यसको पूर्वमा हटिया, पश्चिममा बसमामाडी, उत्तरमा भैंसे र दक्षिणमा चुरियामाइ र पदमपोखरी गाँउ बिकास समितिहरु रहेका छन् । समुन्द्र सतह भन्दा ३०० देखि ३९० मिटर उचाइमा महाभारत र चुरे पर्वतश्रृंखलाको बिचमा रहेको यो नगरको कुल क्षेत्रफल ४४.५४ वर्ग कि.मि रहेको छ । कुल क्षेत्रफल मध्ये करीव १३% भुभाग वन क्षेत्रले ओगटेको छ । यो नगर नेपालकै तेश्रो ठूलो औधोगिक शहरको रुपमा पनि चिनिएको छ ।

मकवानपुर जिल्लाको परिचय

2008-05-07T07:04:00.024+01:00

पृष्ठभूमि
देशकै मध्य भागमा अवस्थित यस मकवानपुर जिल्लाको नामकरण सेनवंशी प्रतापी राजा मुकुन्द सेनको नाम दर्शाउने गरी मुकुन्दपुर राखिएको र कालान्तरमा मुकुन्दपुर अपभ्रंश हुंदै मकवानपुर भएको हो भन्ने जनश्रुति यहाँ प्रचलित छ । यो जिल्ला कुनै बेला मेची-महाकालीलाई राजधानीसंग जोड्ने रुपमा लिइन्थ्यो भने अहिले पृथ्वी राजमार्ग निर्माणले केही ओझेलमा पर्न गएको छ ।
उत्तरतर्फ करिव ६६ कि.मि. लामो महाभारत श्रृंखला र दक्षिणतर्फकरिव ९२ कि.मि. लामो चुरे पर्वत -सिवालिक पहाड) को काखमा यो जिल्ला अवस्थित छ । राजधानी प्रवेशको मुख्य मार्गको रुपमा परिचित यो जिल्ला राजधानी काठमाडौं र ऐतिहासिक जिल्ला ललितपुरसंग सीमावद्ध भएर रहेको छ । त्रिभुवन राजपथ र महेन्द्र राजमार्गको निर्माणले यस जिल्लाबाट देशको पूर्व तथा पश्चिम आवागमनलाई अत्यन्त सहज तुल्याएको छ । यस जिल्लाको सदरमुकाम हेटौंडाबाट फाखेल-हुमानेभञ्ज्याङ्ग-फर्पिङ्ग हुंदै छोटो समयमै काठमाडौं पुग्ने वैकल्पिक मार्ग पनि निर्माण भएको छ ।
यो जिल्ला देशकै तेस्रो ठूलो औद्योगिक जिल्ला मध्येमा पर्दछ । यहां थुप्रै प्राकृतिक मनोरम स्थलहरु रहेका छन् । शान्त शीतल वातावरणले जो कोहीको मन जित्न सक्दछ । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र पर्सा वन्यजन्तु आरक्षले पनि यस जिल्लाको केही भूभाग ओगटेको छ । सेन वंशीय राजाहरुको दरबार मकवानपुरगढी -बडा महाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको ससुराली पनि), सामारिक दृष्टिले महत्वपूर्ण स्थान चिसापानी गढी, पर्यटकीय स्थल शहीद स्मारक, लालीगुरांस र सुनगाभाका प्राकृतिक संग्रहालयहरुले यस जिल्लाको सौर्न्दर्य अझ बढाएको छ ।

ऐतिहासिक पक्ष
यस जिल्लाको सामाजिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र आर्थिक पक्षको व्यवस्थितढंगबाट ऐतिहासिक अध्ययन भएको पाइन्न । किंवदन्ती र फाटफुट निस्केका लेखहरु अध्ययन गर्ने हो भने महाभारतकालदेखि नै यो जिल्ला विभिन्न प्रसंगमा आउने गरेको छ । वनबासको क्रममा पाँच पाण्डवहरु यस जिल्लामा आइपुगेका र भीमसेनले हेडम्बा राक्षस मारेको र उनैको नामबाट हेटौंडा नामकरण भएको भन्ने जनश्रुति प्रचलित छ । हेडम्बा राक्षसकी बहिनी भूटनीस“ग भीमसेनको विवाह भई घटोत्कच छोरा जन्मेको र उनै भूटनीको नामबाट हेटौंडाको प्रसिद्ध मन्दिर भूटनदेवी स्थापना गरिएको पनि जनश्रुति छ ।

यस जिल्लामा आदिवासी जनजातिको रुपमा रहेका र्राई -दनुवार) जातिहरु दक्षिण पूर्वी बाग्मती नदी किनारको आसपास तीन चार हजार वर्षअघिदेखि नै बसोबास गर्ने गरेको र फापरवारी गाविस वडा नं. १ झुरझुरे उनीहरुको राजधानी रहेको बताइन्छ । त्यसैगरी बेतिनी गाविसमा तामाङ्ग जातिहरुको घिसिङ्ग राजाको दरबार थियो भन्ने मान्यता र हाल यस जिल्लामा ५० प्रतिशतको हाराहारीमा रहेको तामाङ्ग जातिहरुको बाहुल्य त्यसको सवुत हुन सक्दछ । मल्लकालीन राजा नरेन्द्रदेव राजा हुन् भन्ने एक मात्र प्रमाण चित्लाङ्ग गाविसमा फेला पर्नु जस्ता घटनाक्रमले मकवानपुर जिल्लाको ऐतिहासिक पक्ष समृद्ध रहेको विश्वास गर्न सकिन्छ । अशोक सम्राट नेपालको भ्रमणमा आउ“दा, चिनो स्वरुप स्थापना गरिएको अशोक चैत्य, शिवालयहरु, पालुङ्ग र बज्रबाराही क्षेत्रमा फेला पारिएका विभिन्न प्राचीन औजार, मूर्ति, गोपाल तथा महिषपाल वंशीहरुका सन्ततिका रुपमा रहेका गोपाली जाति आदिले मकवानपुर जिल्ला प्राचीनकालदेखि नै एउटा महत्वपूर्ण क्षेत्रको रुपमा रहेको पुष्टि गर्दछ ।

भौगोलिक अवस्थिति
मकवानपुर जिल्ला पूर्व पश्चिम लम्बिएर रहेको छ । पूर्व साघुरो हुँदै पश्चिम तर्फबेलुन फुलेझै फुकेको आकारमा छ । विश्व भूगोलको ८४० ४१' देखि ८५० ३१' पूर्वी देशान्तरसम्म र २७० १०' देखि २७० ४०' उत्तरी अक्षांशको बीच भागमा अवस्थित यो जिल्ला २४२६ वर्ग किमि क्षेत्रफलमा फैलिएर रहेको छ । यस जिल्लाले नेपाल अधिराज्यको कूल क्षेत्रफलको १.६५५ भाग ओगटेको छ ।
नौ जिल्लाहरुसंग सीमावद्ध भएर रहेको यस जिल्लाको पूर्वमा काभ्रे र सिन्धुली जिल्लाहरु पर्दछन् भने पश्चिमतर्फचितवन र धादिङ्ग जिल्लाहरु रहेका छन् । त्यसैगरी उत्तर काठमाण्डौं र ललितपुरहरु पर्दछन् भने दक्षिणतर्फ पर्सा, बारा र रौतहट जिल्लाहरु रहेका छन् ।
क्षेत्रफलको दृष्टिकोणले यस जिल्लाको सबैभन्दा ठूलो गाविस मनहरी हो । यस गाविसको क्षेत्रफल २५६.५७ बर्ग किमि छ । सबैभन्दा सानो गाविस कोगटे हो र यसको क्षेत्रफल १०.३५ वर्ग किमि मात्र रहेको छ । जनघनत्वको आधारमा सबैभन्दा बढी जनघनत्व भएको गाविस पदमपोखरी हो भने सबैभन्दा कम जनघनत्व भएको गाविस मनहरी हो ।

राजनैतिक विभाजन
मकवानपुर जिल्ला नेपालको मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र अर्न्तर्गत नारायणी अञ्चलमा पर्दछ । यस जिल्लाको सदरमुकाम हेटौंडा हो । २०४३ सालमा हेटौंडालाई सदरमुकाम बनाइएको हो । यस पूर्व भीमफेदी यस जिल्लाको सदरमुकाम थियो । मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रको क्षेत्रीय सदरमुकामको रुपमा यसलाई विकास गर्ने लक्ष्य राखिएको छ र क्षेत्रीयस्तरका कार्यालयहरु यहा स्थानान्तरण हुने क्रम बढ्दो छ । प्रशासकीय दृष्टिले यस जिल्लालाई ४ निर्वाचन क्षेत्र, ४३ गाँउ विकास समिति र १ नगरपालिकामा विभाजन गरिएको छ ।

जनसांख्यिक स्थिति
२०५८ सालको जनगणना अनुसार यस जिल्लाको कूल जनसंख्या ३,९२,६०४ रहेको छ जसमध्ये महिलाहरु ४९.२८ प्रतिशत छन् । २०६४ सालको प्रक्षेपित तथ्याङ्क अनुसार यस जिल्लाको जनसंख्या ४,३८,१०१ अनुमान गरिएको छ । यस जिल्लाको औसत बाषिर्क जनसंख्या बृद्धिदर २.२२ प्रतिशत रहेको छ जुन ४८ सालको जनसंख्या वृद्धिको तुलनामा ०.३४ प्रतिशतले घटेकोछ । एक परिवारमा सरदर ५.५२ जना सदस्यहरु रहने गरेको तथ्याङ्कले देखाउछ ।
जनसंख्याको दृष्टिकोणले सबैभन्दा बढी जनसंख्या भएको गाविस छतिवन हो । यस गाविसको जनसंख्या २१,५२३ छ भने सबैभन्दा कम जनसंख्या भएको गाविस कोगटे हो जसमा १,४२९ जना छन् । हेटौंडा नगरपालिकाको जनसंख्या ६८,४८२ रहेको छ । नेपालको कूल जनसंख्याको १.७५ जनसाख्यिक योगदान यस जिल्लाको रहेको छ ।

प्राकृतिक स्वरुप
यो जिल्ला मध्य पहाडी जिल्ला हो । यहा“को ७५५ भू-भाग पहाडले ढाकेको छ । शिशिर याममा हिउं पर्ने २५८४ मिटरको उच्च भू-भाग -दामन गाविसको सिमभञ्ज्याङ्ग) देखि दक्षिणतर्फसमुद्री सतहको १६६ मिटर सम्मको होचो भू-भाग -र्राईगाउ गाविसको हात्तीढुङ्गा) यहा“ पाइन्छ ।
मकवानपुर जिल्ला विभिन्न जात जाति तथा सांस्कृतिक विविधताको साथै हिउपर्ने पहाडी क्षेत्रदेखि समथर मैदानसम्म भएको यस जिल्ला जैविक विविधताको दृष्टिले पनि अन्यन्तै धनी रहेको छ । यसलाई सुनगाभाको प्राकृतिक म्यूजियमको रुपमा पनि चिन्न सकिन्छ । छोटो दूरी तथा सानो भूभागमा पनि ठूलो वातावरणीय विविधताको श्रृंखला रहेको भैसेदेखि सिमभन्ज्याङ्ग सम्मको उचाईमा ९० जाति -जेनेरा)को सुनगाभा -अर्किड) मध्ये ६२ जाति यस जिल्लामा पाइन्छ ।

हावापानी
जिल्लाको धरातलीय विविधता संगसंगै यहांको हावापानीमा पनि निकै विविधता पाइन्छ । यहां मुख्यतया ३ किसिमको हावापानी पाइन्छ जसमा दक्षिणतर्फचुरे श्रृंखलाको आसपास उष्ण, त्यसपछि क्रमशः उत्तरतर्फसमशीतोष्ण र शीतोष्ण किसिमको हावापानी पाईन्छ ।
यस जिल्लामा वाषिर्क सरदर २५३५ मिलि लिटर बर्षा हुन्छ । यो अंक नेपालको चेहरापुञ्जी भनेर चिनिने कास्की जिल्लाको पोखरा पछिको अंक हो । जाडो महिनाको पुस माघमा न्यूनतम १६.६ डि.से. तापक्रम पाइन्छ भने गर्मीयामको बैशाख जेठमा अधिकतम ३०.३ डि.से. तापक्रम पाइन्छ ।

नदी नाला/ताल
यस जिल्लालाई जलाधारको रुपमा चार जलाधार क्षेत्र र १२५ उप-जलाधार क्षेत्रमा विभाजन गर्न सकिन्छ । चार जलाधार क्षेत्रमा बाग्मती, बकैया, राप्ती र त्रिशुली हुन् । यस जिल्लाको ३.२७ प्रतिशत भूभाग नदी, खोला तथा तालले ढाकेको छ । जिल्लाको पूर्वी सीमा नदीको रुपमा रहेको वाग्मती नदी, पूर्व मध्यभागबाट शुरु भै दक्षिणतर्फबग्ने बकैया नदी, जिल्लाको मध्यभागबाट बग्ने राप्ती, पश्चिमी भेगबाट बग्ने मनहरी र पश्चिमी सीमानदी लोथर यस जिल्लाका प्रमुख नदीहरु हुन् । यस जिल्लामा विद्युत् उत्पादन गर्नको लागि निर्माण गरिएको मानव निर्मित इन्द्रसरोवर प्रमुख रुपमा रहेको छ । यो कुलेखानी र मार्खु गाउ विकास समितिको ७ कि.मि. क्षेत्रफलमा फैलिएर रहेको छ ।
स्थायी पानीको श्रोतको अभाव रहेको यी नदीहरुमा बर्षातको समयमा बाढीको रुपमा प्रशस्त मात्रामा पानी बगेता पनि हिउंदमा ज्यादै कम पानी बग्ने गर्दछ ।

भू-उपयोग
यस जिल्लाको कूल क्षेत्रफल २,४४,४५७ हेक्टर मध्ये कृषियोग्य जमिन ६१४८९ हे. -२५.१५%), झांडी, घांसे मैदान ४९६८ हे. -२.०३%), खोलानाला तथा बगर १६७१० हे. -६.८३%), वन क्षेत्र १४४५५८ हे.
-५९.१४५), औद्योगिक क्षेत्र १६०७ हे. -०.६६%), निकुञ्ज क्षेत्र १५१२५ हे. -६.१९%) छ । जिल्लाको ७५ प्रतिशत भूभाग पहाडी र २५ प्रतिशत भूभाग समथर रहेको छ ।

मुख्य पर्वत श्रृंखला
चन्द्रागिरी :फाखेल गाविसदेखि टिष्टुङ्ग गाविससम्म
महाभारत : बेतिनी गाविसदेखि खैराङ्ग गाविससम्म
चुरे : र्राईगाउ गाविसदेखि मनहरी गाविससम्म

पेशा
मकवानपुर जिल्ला औद्योगिक जिल्लाको नामले चिनिएता पनि यहाँका मानिसहरुको मुख्य पेशा कृषि नै हो । यहाँको कूल जनसंख्या मध्ये ८२.७% कृषिमा र १७.३५ गैर कृषिमा संलग्न छन् । आर्थिक रुपले सक्रिय जनसंख्याको ५३.६% कृषिमा र ४६.९४% जनसंख्या गैर कृषि पेशामा संलग्न छन् ।

जाति
मकवानपुर जिल्ला बहुजातीय र बहुभाषिक जातजातिहरुको एउटा फूलबारी हो । यो जिल्ला तामाङ्ग जातिको बाहुल्य भएको जिल्ला हो । यहाँ ४७.३% तामाङ्ग छन् । ७०% भन्दा बढी जनजातिहरुको बसोबास रहेको छ । तामाङ्ग जाति पछि दोश्रो स्थानमा ब्राम्हण -१४.९%), तेश्रोमा क्षेत्री -१०.६%), चौथोमा नेवार -६.८%), पा“चौमा मगर -५.०१%) र छैठौंमा चेपाङ्ग -३.८%) आदि विभिन्न जातजाति प्रमुख रुपमा रहेको छन् । दलित जातिहरु करिव ७% छन् । जातीय विविधताको धनी यस जिल्लामा अन्य जिल्लामा नभएको र लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका वनकरिया जातिको पनि बसोबास छ ।

धर्म
यस जिल्लामा विविध धर्म र सम्प्रदायका मानिस बसोबास गर्दछन् । तामाङ जातिको वाहुल्य रहेको भएतापनि हिन्दू धर्म मान्नेहरु बढी देखिन्छन् भने क्रिश्चियन र इस्लाम धर्म मान्नेहरु न्यून रहेको पाइन्छ । यस जिल्लामा हिन्दूधर्मावलम्वीहरु ४९.३६% छन् भने बौद्ध धर्म मान्नेहरु ४७.६३% छन् । क्रिश्चियन र इश्लाम धर्मावलम्वीहरु क्रमशः २.०७ र ०.३२ प्रतिशत रहेको तथ्याङ्कबाट देखिन्छ ।

धार्मिक स्थल
मकवानपुर जिल्लाको धार्मिक मठ मन्दिरहरु उल्लेख्य रुपमा छन् । हेटौंडा नगरपालिका क्षेत्र भित्र भूटनदेवी, भुवनेश्वर महादेव, पुण्य क्षेत्र रहेका छन् भने मकवानपुरगढी गाविसमा मनकामना मन्दिर र वंशगोपालको मन्दिर रहेको छ । चुरियामाई गाविसमा चुरियामाईको र भैंसे गाविसमा त्रिखण्डी महादेवको मन्दिर प्रसिद्ध छन् । त्यसैगरी दामन गाविसमा ऋषेश्वर र इन्द्रायणी माईको मन्दिर छ भने बज्रबाराही गाविसमा बज्रबाराही, नामटार गाविसमा स्यार्सेकालिका, चित्लाङ्ग गाविसमा शिवालय आदि प्रख्यात मठ मन्दिर तथा देवालयहरु छन् ।

प्रमुख बजार केन्द्रहरु
समाज र जनसंख्याको विकासको क्रमसंगै ग्रामीण क्षेत्रहरुमा ग्रामीण जनताको आवश्यकताका वस्तु तथा सेवाहरु र स्थानीय स्तरमा उत्पादन भएका वस्तु तथा सेवाहरु खरिद विक्री गर्ने उद्देश्यले विभिन्न ग्रामीण क्षेत्रहरुमा बजार केन्द्रहरु स्थापना र विकास हुंदै गएको पाइन्छ । यसरी स्थापना र विकास भएका बजारहरु हेटौंडा, भीमफेदी, मनहरी, लोथर, छतिवन, फापरवारी, चौघडा, पालुङ्ग -ओखरेबजार), हुन् । त्यसैगरी भैंसे, दामन -शिखरकोट), हटिया -चिसापानी), बसामाडी -बस्तीपुर), बज्रबाराही -सरस्वती बजार), मार्खु, कुलेखानी, नामटार, हर्नामाडी आदि पनि क्रमशः बजारउन्मुख गाविसहरु हुन् ।

स्वास्थ्य
यस जिल्लालाई मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रको सदरमुकामको रुपमा विकास गर्ने कार्य संगसंगै क्षेत्रीय अस्पताल निर्माण गर्ने नीतिगत निर्णय भैसकेको छ । हाल यस जिल्लामा ५० शैयाको एक जिल्ला अस्पताल, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र ४, स्वास्थ्य चौकी १ र उपस्वास्थ्य चौकी ३१ रहेको छ । आयुर्वेदिक औषधालय दुइवटा छन् । यस जिल्लामा शिशु मृत्युदर प्रति हजार ६४ जना र बालमृत्युदर ९१ जना रहेको पाइन्छ । कुल प्रजनन् दर प्रति महिला ५.१ छ भने परिवार नियोजनको सेवा लिने व्यक्ति ३९% मात्र रहेको छ ।

शिक्षा
२०४८ सालको तथ्याङ्क अनुसार यस जिल्लाको साक्षरता प्रतिशत ३८.४% रहेकोमा २०५८ सालको जनगणना अनुसार यो दर बढेर ६३.४% पुगेको छ । महिला साक्षरता प्रतिशत ५३.९% छन् भने पुरुष साक्षरता ७२.६% रहेको छ । यस जिल्लाको बढी साक्षर भएको गाविस हर्नामाडी -६१.२८%) हो भने सबैभन्दा कम साक्षर भएको गाविस भार्ता -१४.७६%) हो ।

कृषि तथा पशु
कृषि पेशामा ८२.७% जनता संलग्न रहेको यस जिल्लामा २५.१५% भूभाग कृषि क्षेत्रले मात्र ढाकेको छ । कृषि भूमिको ३७.२८% मा बर्षरि र मौसमी सिंचाई सुविधा पुगेको छ । भूबनोटको आधारमा यस जिल्लालाई मध्य पहाड र भित्री मधेशको रुपमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ । महाभारत पर्वत श्रृंखलाको उत्तरी भेगमा पर्ने उच्च भूभागदेखि वेशी फा“टसम्मको चिसो भागमा खासगरी बेमौसमी तरकारी, आलु, हिउंदे फलफूल, सुन्तला जातका फलफूलका लागि उपयुक्त हावापानी छ भने तल्लो पहाडी भेगमा अगौटे तरकारी, आलु तथा खाद्यान्न उत्पादनको लागि उपयुक्त मानिन्छ । त्यसैगरी चुरर्ेपर्वत र महाभारत पर्वत श्रृंखला बीचको एक चौथाइ समथर भूभागमा न्यानो हावापानी भएको कारण अगौटे तरकारी, आलु तथा खाद्यान्न उत्पादनको दृष्टिले उपयुक्त ठानिन्छ ।
यस जिल्लामा उन्नत जातका गाई, भैंसी र बाख्रा पालन व्यवसाय क्रमिक रुपले बढ्दै गएको पाइन्छ भने वंगुर, भेडा र कुखुरा पालन कार्य भने क्रमशः घटेको देखिन्छ । पशुजन्य उत्पादनमध्ये दुध वाषिर्क १३४१.३ मे.टन, मासु २९५.१ मे. टन र अण्डा ४१०७५९.१ गोटाले बढ्दो छ भने माछा उत्पादनमा खासै बढोत्तरी देखिन्न । पशुजन्य उत्पादन र जनसंख्याको तुलना गर्दा एक बर्षा एकजनाको भागमा दुध १२३.९७ लिटर, मासु १९.०९ किलो, अण्टा १४.२६ गोटा र माछा ७७.६८ ग्राम पर्न आउ“छ ।
जिल्ला कृषि विकास कार्यालयले जिल्लाका ६ वटा सेवा केन्द्र र ७ वटा उपसेवा केन्द्र मार्फ सेवा पुर्‍याएको छ भने जिल्ला पशुसेवा कार्यालयले ६ वटा सेवाकेन्द्र र १० वटा उपसेवा केन्द्र मार्फ सेवा पुर्‍याइरहेका छन् ।

राष्ट्रिय राजमार्ग

त्रिभुवन राजपथ -चुरे-सोप्याङ खण्ड) ११० कि.मि.
महेन्द्र राजमार्ग -चुरे-लोथर खण्ड) ४७ कि.मि.

जिल्ला सडक अवस्थाक) हेटौंडा-भीमफेदी २३ कि.मि.
ख) हटिया-र्राईगाउ ६५ कि.मि.
ग) कुन्छाल-कुलेखानी १८ कि.मि.
घ) भीमफेदी-कुलेखानी-फाखेल-काठमाण्डौं ५३ कि.मि.
ङ) चुनिया-नामटार २० कि.मि. -८ कि.मि. मोटर चल्ने)
च) दामन-डांडावास १० कि.मि.
छ) सामरी-आमभञ्ज्याङ्ग ६ कि.मि.
ज) कान्तिराजपथ -हेटौंडा-ठिंगन) ४२ कि.मि. -३० कि.मि. मोटर चल्ने)
झ) पशुपतिनगर-मकरी भुन्द्रुङ्ग टा“डी-सान्नानीटार १८ कि.मि. -१० कि.मि. मोटर चल्ने)
ञ) कुलेखानी-सिस्नेरी-छैमले ३० कि.मि.
ट) चुच्चेखोला-फुर्केचौर १३ कि.मि.
ठ) पिप्ले-कुर्ले १२ कि.मि. -६ कि.मि. मोटर चल्ने)
ड) टौखेल-चित्लाङ्ग-चन्द्रागिरी १५ कि.मि.
ढ) घट्टेदोभान-चखेल-देउराली-मातातिर्थ १० कि.मि. -५ कि.मि. मोटर चल्ने)

नगर सडक
कालोपत्रे सडक ५६.६२ किमि -राजमार्ग सहित)
ग्राभेल सडक ४८.४५ किमि
कच्ची सडक ७० किमि
गोरेटो बाटो २९ किमि
कंक्रिट सडक १२.५५ किमि
सडक पुगेको नपा/गाविस संख्या - ३४ वटा
सडक नपुगेको गाविस संख्या - १० वटा

रोप-वे
हेटौंडा - टेकु - ४२ कि.मि. -हाल बन्द)

विद्युत् उत्पादन

कुलेखानी प्रथम ६०,००० कि.वा.
कुलेखानी दोश्रो ३२,००० कि.वा.
कुलेखानी तेश्रो १५,००० कि.वा. -निर्माणाधिन)
पूर्ण विद्युतीकरण भएको गाविस/नपा संख्या ३४.१० प्रतिशत, १५ गाविस)
आंशिक विद्युतीकरण भएको गाविस संख्या ३४.१० प्रतिशत, १५ गाविस)
विद्युतीकरण हुन बा“की गाविस संख्या ३१.८० प्रतिशत, १४ गाविस)

सञ्चार

-क) दूरसञ्चार

मोवाईल हेनपा र २२ गाविस -प्रिपेड ९५००, पोस्टपेड ६५०)
सिडिएमए ३७ गाविस/नपा -प्रिपेड ९८६, पोस्टपेड १०७६)
टेलिफोन सुविधा उपलब्ध गाविस/नपा संख्या ४०
टेलिफोन सुविधा उपलब्ध नभएको गाविस संख्या ४ -ठिंगन, बेतिनी, मंथलि, इपा)

-ख) हुलाक
जिल्ला हुलाक १ वटा
इलाका हुलाक ११ वटा
अतिरिक्त हुलाक ३४ वटा
काउण्टर हुलाक १ वटा

Rabindra's Profile

2007-04-20T06:30:00.033+01:00

Rabindra Neupane रबिन्द्र न्यौपाने

Address

Hetauda, Makwanpur

Contact No : +977 9845536586

E_mail : inforabindra@gmail.com, rabi_upd@yahoo.com

URL : http://www.inforabindra.blogspot.com

My Documents